Reinat TOSCANO

REFLEXIONS

SOBRE  LA  LENGA

Reinat TOSCANO

REFLEXIONS

SOBRE LA LENGA

AUBA NOVÈLA

DAU MEME AUTOR

REGRELH (agotat)

LOU VIÈLH CASTEU

L’ALFA E L’OMEGA

LÀ OÙ CHANTENT LES CIGALES

JAN BACHOURLA

REVIRA-MAINAGE

CERTE MIE RIME

LO GRAND VIATGE, cants I à L

MÒTS CROSATS (agotat)

ENTRE VAR E PALHON

LA REVÒUTA DEI VACAS

PERGAMINS

CANTO NOTTURNO/CANT NUECHENC

BIAIS DE DIRE/FAÇONS DE PARLER

DARRIER LA NUÈCH

IN MEMORIAM

UNA SETMANA ORDINÀRIA

L’AUBRE DE VIDA

CONTRE LES FAUX PASTEURS (agotat)

CRONICAS SOBRE LA LENGA

CÒUP DE SOLEU

ÀUTREI BIAIS DE DIRE

SALVETERRE

SUDANHA PER LO SUDARI

GRAMÀTICA DAU NIÇARD

SECRET DE CHIN

1209, LO FUÈC E LO FÈRRE / 1209, LE FEU ET LE FER

BEATRITZ DE MONGALVANH

(Oeuvres complètes)

LA PINHATA DE MATIEU SAMPEYRE

UN POLICIER NIÇARD S’ENTAULA / UN POLICIER NIÇOIS SE MET À TABLE

MISTÈRI AU COMISSARIAT/

MYSTÈRE AU COMMISSARIAT

RETORNS

LO GELÓS CASTIGAT/LE JALOUX PUNI

RETORNS

JUÈCS D’ESPACIS E DE TEMPS

L’AFAIRE DAU PORQUET

MATIEU SAMPEYRE FA L’ACTOR

FIN DE JORNADA EN RIBA DE MAR

DANS LES RUES DU VAL

-----------------------

Toi lu drechs reservats.

-----------------------

© AUBA NOVÈLA - 2024

AVERTIMENT

La reflexion sobre l’escriptura de la lenga d’òc en grafia classica fuguèt longtemps menada (e es sovent encara menada) dau solet ponch de vista de cen que si di «l’occitan estandard», qu’en realitat es de lengadocian. Tròup sovent, lu partidaris de la Nòrma ensinda definida an temptat e tèmpton encar de voler imapuar à toi lu dialèctes li solucions que fonciónon per aquela forma d’occitan, sensa tenir còmpte dei particularitats dei autres parlars.

N’i a que lo fan perqué non sàbon: un jorn, quauqu’un mi demandèt perqué lu niçards s’encaïnàvon à voler notar la diftongason de Ò, e mi diía qu’après tot seria aisat d’escriure Ò en ensenhant qu’en niçard si diftònga totjorn en [wa] ò en [w]. Quora li donèri d’exemples de mòts dont ò es ben [] (escòla, ò, ròda, etc.), mi respondèt que l’ignorava, en ajustant pi que, se lu niçards considèron que la diftongason es un trach distintiu dau niçard, an ben rason de la notar e que OA apareisse coma la solucion melhora (ò pas tant marrida).

N’i a d’autres que lo sieu discors es tot de marrida fe. À una persona que m’explicava qu’èra aisat de non notar la diftongason de Ò tot en explicant que dins d’unu cas si devia diftongar, diguèri qu’un novelari non farà necessariament la diferença e prononcerà sensa diftongason pòrta coma ròda. Aquela persona mi respondèt qu’après tot seria una boana caua, que permeteria d’unificar la lenga. Doncas en escafant lo particularisme sensa dire qu’es la tòca e en declarant voler conservar la diversitat.

Parier per un autre que conselhava d’escriure los, las dont lo niçard emplega lu, li. Ò per una autra persona qu’escriu lo pèd, dont lo niçard a totjorn dich lo pen. Darrier exemple, pilhat dins una Gramàtica, dont si causisse d’escriure bòn au singulier, ma dont es explicat qu’au plural non li a d’autra possibilitat que d’escriure boai per respectar la forma niçarda.

Per ieu, en provençau coma en niçard, la mieu idea fuguèt totjorn d’emplegar la grafia classica per escriure lo niçard, non de modificar lo niçard per lo faire intrar dins lo mòtle de l’occitan estandard. Jamai per ideologia ma en emplegant li mieu conoissenças lingüistiqui divèrsi, aqueli disponibli dins lu libres e sus lo malhum e en analisant lo vejaire dei autres.

Tot comencèt quora ensenhavi à L’Universitat de Niça, au mitan dei annadas 1990. Recampèri una còla de niçards per confrontar lu noastres vejaires en partent dei causidas anteriori (especialament da Centre Culturau Occitan País Niçard). Li èron la boana ànima de Jaume CHIRIO, Bernard FRUCHIER, Reinat MATALÒT e Joan-Pèire BAQUIÉ. N’en sortiguèt una lista de ponchs que nen semblàvon importants, dins la seguida contestats ò discutits per d’autri personas, retravalhats per servir de basa au mieu travalh d’ensenhaire, pi à la publicacion de CONJUGAR EN NIÇARD, e enfin à la redaccion de la GRAMÀTICA NIÇARDA (devenguda après quauqui modificacions la GRAMÀTICA DAU NIÇARD).

Aquò per la partida teorica. La partida practica se ve dins li mieu publicacions literari, que perméton d’illustrar toti li causidas e de n’en verificar lo boan foncionament.

 En lo 2004, l’IDECO publiquèt li mieu CRONICAS SOBRE LA LENGA. Aquelu tèxtos èron estats escrichs à l’origina per una cronica dins lo Bulletin mesadier dau Sindicat Occitan de l’Educacion. Fuguèron finda publicats en partida dins d’uni revistas, coma LA BELUGA (revista dau Centre Culturau Occitan – País Niçard), LO GAI SABER, ÒC.

Au fieu dei mieus travalhs successius (novèla edicion de la GRAMÀTICA DAU NIÇARD,  elaboracion  dau DICCIONARI, escriptura), d’autri questions si son pauadi. À cada còup, aqueli questions an menat à-n-una reflexion e à d’escambis embé d’autri personas: Josiana UBAUD, Reinat MATALÒT (collaborator dau DICCIONARI), Jacme TAUPIAC, Patric SAUZET, Joan-Pèire BAQUIÉ, per citar solament lu correspondents mai mes à contribucion. Èra important de confortar de vejaires diferents, perqué:

non siéu depositari de la veritat universala.

lo niçard s’inscriu dins l’ensèms occitan.

d’unu problemas tòcon finda d’autres dialèctes, eventualament l’occitan en general.

Autra caua, qu’a la sieu importança: sobre mai d’un ponch, li a de personas que non èron d’acòrdi mé ieu ma finalament son vengudi à-n-un vejaire mai pròche dau mieu, per non dire au mieu en totalitat. Es per aquò que repilhi aquí d’uni cronicas.

                Aquesti REFLEXIONS, comas li mieu CRONICAS, non an per tòca de portar la Veritat unica e sobeirana sobre li questions evocadi, ma solament de metre lo det sobre de cauas possibli dins lo vestit grafic de la lenga noastra e, sobretot, de denonciar d’autri cauas presentadi coma de veritats scientifiqui qu’en realitat son basta la pròva de l’ignorança ò de la marrida fe d’aquelu que li méton en avant.

De recomandacions, òc, se volètz. Per faire un pauc pensar sus la realitat de la lenga e li sieu necessitats. Ma pas jamai d’obligacion, de règla, de lèi. À condicion de non manifestar de marrida fe, coma un qu’un jorn mi diguèt: «Siéu en plen d’acòrdi mé tu, es impossible d’anar còntra lu arguments qu’avances, ma per disciplina resterai dins l’error».

Li linhas aquí sobre an finda per tòca d’explicar qu’anerèm de l’avant unicament en tenent còmpte de la reflexion que s’es ja debanada, sensa dire totjorn: «Cauria formar un grope de reflexion», «Cauria que si creesse un organisme per donar li règlas», etc.

Boana lectura.

A

Mi sovèni d’aver escrich dins AQUÒ D’AQUÍ un article intitolat «L’invasion dau A», qu’avia provocat una polemica dei bèli, que quauqui personas, à l’epòca, m’avíon mandat d’accidents coma s’auguessi comés un crimi vergonhós.

Au mai li torni pensar, au mai siéu fièr d’aver escrich aqueli linhas, perqué la seguida m’a donat rason !

Que diíi  dins aquel article ? Solament qu’escriure un A ò un Á e à cada còup si demandar coma lo dire, entre [a], [e], [o], [], [u], aquò èra una complicacion inutila e perilhoa.

Aüra que lo temps a passat, qu’avèm vist ?

En niçard coma en provençau, la finala –AS s’escriu plus per [es] : cantes, cantaves, dont si preconisava *cantas, *parlavas. Èra evident que, per exemple, escriure parlas e taulas dire en niçard ò en provençau [’parles] e [’tawla]/ [’tawlo], aquò creava encara un còup una règla per lu vèrbos e una autra per lu noms.¹

Ma li a finda lo futur dei vèrbos dau promier grope, qu’en niçard lo [a] de l’infinitiu passa à [e]. S’escrivèm *cantarai, aquò vòu dire que lo passatge de [a] à [e] es pilhat en còmpte per la segonda persona dau present e de l’imperfach, ma pas per lo futur. Estranha idea de la coerença !

Autre exemple: la nòrma causida per l’occitan dei Valadas d’en Piemont¹ a renonciat à la finala uniformisada de la darriera persona dei conjugasons en –an, e retèn -on coma forma referenciala, -an /-en coma variantas locali.

Encara mai qu’aquò: ai liejut dins lo meme obratge² que Á non pòu èstre autra caua que [], cen que, naturalament, mena à escriure é per [’e]. E conservam doás³ per lo provençau [’ds] / [’dws], ò encara de formas coma aviá ([a’vj]) en gavoat.

                Non ai audit baubar lu cans, non ai audit urlar lu lops ! Aqueli causidas son estadi admessi coma normali e legitimi !

Èri doncas sus lo boan camin quora parlavi de «l’invasion dau A»... Lo temps m’a donat rason...

¹ Coma per la notacion dei accents.

¹ COMISSION INTERNACIONALA PER LA NORMALIZACION LINGUÍSTICA DE L’OCCITAN ALPIN, NÒRMAS ORTOGRÀFICAS, CHAUSIAS MORFOLÒGICAS E VOCABULARI DE L’OCCITAN ALPIN ORIENTAL, Regione Piemonte – Espaci Occitan – Comunità Montana Valle Maira, Coni, 2008.

² Pàgina 20.

³ Ma doas dins una preconisacion mai recenta, que recuèrbe à l’encòup la forma bisillabica paroxitona dau niçard [’dua] e li formas [’ds] / [’dws]

A/À: PLAIDEJAT PER UN ACCENT

La grafia dassica confonde dins l’escritura la tèrça persona dau vèrbo aver au present de l’indicatiu e la preposicion omofòna¹. De son costat, la grafia felibrenca, coma lo francés, destria a (de aver) e à (preposicion).

La question es: perqué la grafia classica fa aquela confusion entre lu doi mòts? Avèm recampat li motivacions d’aquelu que méton pas l’accent, e son au nombre de quatre:

1) La confusion non es possibla en occitan.

2) L’accent sobre la preposicion es un mistralisme.

3) L’accent sobre la preposicion es un francisme.

4) L’accent sobre la preposicion es una foant d’error per lu escolans francés.

Si veirà çai-après cen que si deu pensar d’aquelu «arguments».

La confusion

Es vèr que l’occitan elimina parcialament la confusion quora si recomàndon li formas dau tipe la maquina per lavar (ò de lavar) per lo francés la machine à laver.

Ma quora escrivèm, d’après la nòrma de l’I.E.O.: Escrivi a un amic que trabalha a Niça e a la sieu frema qu’es a Antíbol, se lo dobte non es permés per lo promier a, per lo segond e per lo darrier (es clar qu’es la preposicion), lo tèrç demòra ambigú: pòu èstre la proposicion (e alora la frasa vòu dire qu’escrivi ai doi personas) ò lo vèrbo (e alora escrivi solament à un amic que la sieu frema es à Antíbol).

Autre exemple:

Parla sensa relambi: a son paire qu’es moart e a un amic que vèn d’arribar.

Se siam en presença dau vèrbo, alora lo subjècte parla sensa relambi perqué son paire es moart e perqué un sieu amic vèn d’arribar (la moart dau cat e la venguda de l’amic son l’encausa dau sieu parlar); ma se siam en presença de la preposicion, alora l’òme a son paire e lo sieu amic coma interlocutors.

Un autre exemple?

S’escrivi a costat, es impossible de dire s’ai lo vèrbo aver seguit dau participi passat dau vèrbo costar ò la preposicion à seguida dau nom costat.

Un autre encara?

La filha a 100 000 €: es rica, ò alora ... es cara. Depende se a es la preposicion ò lo vèrbo...

Lu exemples si porríon multiplicar, e lo risc de confusion demòra doncas possible.

Mistralisme

Francament, se li a encara de gents per pensar que tota solucion mistralenca si deu mandar à la rementa sensa èstre estudiada, « qu’un tròn de Dieu lei cure ! », coma cantava V. Gelu...

Francisme

E se regargessiam un pauc tot à l’entorn ?

a) Catalan - Lo catalan escriu a per la preposicion e ha per lo vèrbo (perqué a conservat l’iniciala etimologica H- (de habere latin) per toti li formas dau vèrbo). La question de la diferenciacion vèrbo/preposicion es doncas reglada.

b) Castilhan - Es parier que per lo catalan.

c) ltalian - Per l’italian, es un pauc mai complicat. Lo latin habet a donat per començar have (atestat dins Dante, per exemple), pi hae, e finalament ha (forma actuala).

L’iniciala latina h- es demorada longtemps en italian, e mai se fuguèt ambé fòrça esitacions, maugrat cen que n’en di Meyer-Luebke¹. Au siècle XVII, L’Acadèmia de la « Crusca » conselhèt de conservar lo h- unicament per quatre formas dau vèrbo avere: ho, hai, ha, hanno, per li destriar respectivament de la preposicion a, de l’article contractat ai, de la preposicion a e dau substantiu anno. Ma aquela recomandacion non auguèt un efècte immediat e si trobèt encara ò per ho, à per ha².

Pasmens, l’usatge actual es aqueu que la «Crusca» recomandava, e avèm doncas una diferenciacion per lo H-, coma avèm vist per lo catalan e per lo castilhan.

d) Portugués - Lo portugués a conservat eu finda lo h- iniciau per lo vèrbo, e escriu há per lo vèrbe haver à la tèrça persona de l’indicatiu present e à la segonda persona de l’imperatiu, còntra a per la preposicion e per l’article definit femenin singulier (lo noastre la) (en mai d’aquò, lo portugués escriu á per lo noastre article contractat au).

Doncas, es vèr que lo portugués non mete d’accent sobre la preposicion, ma fa la diferença en agissent sus l’ortografia dei autres omofònes ò eventuals omografes.

e) Còrse – Lo còrs destria l’article definait femenin a, la preposicion à dau vèrbo hà.

f) Occitan - Lo vièlh occitan esita entre la forma etimologica ha e la forma simplificada a. Podèm notar que li Leys d’Amors (mitan dau siècle XIV) consèrvon la forma etimologica que, dins la practica, es plus emplegada. La preposicion, ela, s’escriu a.

Lu Niçards, elu, si son interrogats sobre aqueu problema. Dins la sieu Grammatica Nissarda¹, J. Miceu restablisse l’iniciala h- dins la conjugason dau vèrbo aver cada còup qu’una confusion es possibla. Dins una nòta en bas de la pàgina 20, escriu:

« Plusiur temp dòou verbo aver s’escrivon emb’un h per lu distingà dau verbo aigà, que significa arrosà »

J. Miceu va encara mai luènh: coma lu Italians, consèrva quatre formas mé H- etimologic au present de l’indicatiu dau vèrbo aver: hai, has, ha, han (à costat de avèn, avès).Per la preposicion, escriu a (l’accent non a de rason d’èstre, estent que la diferenciacion si fa sus li formas verbali).

Lo niçard actual, tant coma lu autres parlars d’òc, es partejat entre lo vejaire mistralenc (a/à) e aqueu occitanista (a solet).

Latin

habet

ad

Italian s.XVII

Italian modèrne

à

ha

a

a

Castilhan

ha

a

Catalan

ha

a

Portugués

há

a

Còrs

hà

à

Occitan: medieval

 IEO

 MICEU (s.XIX)

 Mistralenc

ha, pi a

a

ha

a

a

a

a

à

Francés

a

à

D’aqueu tableu ressoarte qu’es pas lo francés qu’es isolat ma ben la nòrma de l’I.E.O. que non destria lo vèrbo e la preposicion quora li autri lengas lu destríon: aquò es en totala contradiccion mé la volontat afichada d’aparar l’occitan dins lo respècte de la parentèla entre li lengas latini.

Errors

Es vèr que totplen d’escolans francés (ma pas solament lu escolans!) confóndon sovent a e à. D’unu li véon una rason per suprimir la distincion ortografica en francés e per pas diferenciar lu doi mòts en occitan.

Podèm alora pilhar l’exemple de doi autres mòts: compter e conter. Pàuon tot-ai-doi ai escolans francés un problema similari à-n-aqueu dau vèrbo avoir e de la preposicion à. En mai d’aquò, an la mema etimologia (latin computare), e la diferença ortografica es pas ren qu’un artifici per clarificar la diferença semantica.

Alora, podèm encara ben mai confondre lu doi vèrbos dins una soleta ortografia e avèm plus deguna rason d’escriure en occitan comptar e contar. Ma aquí cresi, sensa gaire m’avançar, que i a pas gaire d’occitanistas d’acòrdi per escriure comptar (forma etimologica unica) per un vèrbe e per l’autre (e m’en regaudissi, es ben segur!...).

Es pas gaire logic seguir un rasonament dins un cas e lo rasonament contrari dins un autre cas similari.

Clavadura – Coma clavar ?

l) La confusion entre la forma verbala e la preposicion es totjorn possibla en occitan. Seria doncas utila una diferenciacion.

Se lu Francés non conóisson l’ortografia de la sieu lenga, aquò non pòu èstre un critèri per ortografiar la noastra…

Lo respècte de la parentèla entre li lengas latini demanda à l’occitan de diferenciar lu doi mòts.

4) Lo respècte de l’etimologia demanda de restablir l’iniciala H-.

5) Restablir aquela iniciala en H- es en totala contradiccion m’ai principis de la grafia classica, dont aquesta iniciala es estada suprimida en defoara dau gascon (H aspirat).

La logica dei lengas latini nen demanda doncas de diferenciar en occitan la forma verbala e la preposicion omofòna. La solucion ja utilisada en francés e en grafia felibrenca (a per lo vèrbo / à per la preposicion) non paua de problema en regard dei règlas generali de la grafia classica. Aquò nos fa doncas preferir :

HABET  A

AD À

¹ Generalament [a], ma [o] dins d’uni regions (Daufinat e Lemosin); mai aquò càmbia pas ren au problema de l’escrich.

¹ Grammatica storica della lingua italiana e dei dialetti toscani, Loescher Editore, Torino, p. 85: « H- si dileguò di buon’ora senza lasciar traccia: homo, omo, ecc. »

² Ibid.

¹ Grammatica Nissarda, Imprimaria de la Sossietà Tipografica, Nissa (novèla edicion, comentada, de Maria-Loïsa GORDON, Niça, 1975).

ABREVIACION DE LA DATA

Per escriure la data, l’occitan fa generalament coma lu autres parlars e laissa perdre li promieri doi chifras.

Es un fenomène lingüistic ben conoissut que si di «aferèsi». Aqueu fenomène pòu tocar una vocala coma una sillaba entiera. Es en Lemosin, bessai mai qu’alhors, que si pòu relevar:

’la = ela

’na = una

’ma = coma

’grema = lagrema

L’italian lo fa per la data:

il ’99 = il 1999

Pensi que si porria faire parier en occitan.

Question: es clar qu’aquò va ben fins à ’99, ma coma faire per l’an 2000? Anam pas escriure ’00!... Aquí cau laissar la forma entiera 2000.

Ma après si pòu repilhar mé la notacion de l’aferèsi: ’01, ’02, ’03, ... fins à ’99, e après retroverèm¹ una forma entiera: 2100.

¹ Lo legèire a lo drech de considerar que lo futur es un pauc tròup optimista e lo regarja pas.

ABITUD / ABITUDA

Aquesto problema tòca finda d’autres mòts, coma aptitud/aptituda (vèire finda MONDE).

À partir dau latin habitudo, habitudinis, l’occitan medieval avia abitut, forma que MISTRAL non senhala, tendent à dire qu’avia laissat la plaça à abituda.

Lo catalan a habitud, ma escriu tambèn el costum dont nautres avèm la costuma.

L’espanhòu escriu habitud à costat de costumbre e aptitud (ma sus l’internet s’atròva sovent aptituda).

L’italian, eu, a totjorn li formas renforçadi per aquelu mòts qu’an en latin una finala -udinem: costume (forma populària) /consuetudine, attitudine, abitudine, etc. (formas sabenti), e lo piemontés abitüdin, etc. Aqueli formas son ben desseparadi dai formas coma virtù, gioventù, schiavitù (occitan virtut, joventut e, doncas, esclavitut¹).

Si porria ja dire que, coma sovent, lu codificaires de l’occitan an tròup lu uèlhs virats vèrs Espanha e Catalonha... (sovent, es una boana caua, ma pas totjorn ...).

Ajusti una autra consideracion: la finala -D, en niçard, correspoande, quora es prononciada, à –T(E), coma dins vèrd, fond. Doncas, aptitud corresponderia à una prononciacion [ati’tyt(e)], abitud à [abi’tyt(e)], completament en defoara de la realitat.

Si pòu finda vèire actitud(a) (de l’italian attitudine) que lo portugés escriu atitude.

Pensi doncas que si deuríon acceptar li formas actituda, aptituda, abituda, etc., confòrmi à la prononciacion: non son solament un francisme, correspoàndon finda ai formas lòngui de l’italian, e finda à una prononciacion vertadiera en plaça despí longtemps.

¹ E non esclavitud, coma s’escriu sovent.

ACCENTS

Totjorn un problema ! E promierament perqué la grafia classica non emplega dins toi lu cas la règla generala d’accentuacion (perqué faire simple quora si pòu faire complicat?). E cau tenir en ment que, se la lenga siguesse mai socialisada, emplegueria segurament plus pauc d’accents (pensi especialament ai accents sus È, dins d’unu mòts dont, en realitat, siam entre [e] e [ε] e una grafia englobanta demanderia de notar simplament E).

Vaquí quauqui remarcas que vènon completar la mieu posicion exprimida dins la GRAMÀTICA DAU NIÇARD e dins li mieu CRONICAS SOBRE LA LENGA:

1) proparoxitons:

Es vèr que l’evolucion de la lenga va vèrs la supression dei proparoxitons. En toi lu cas, dins lu mòts recents, n’i a pas. La dificultat es de vèire à quau moment si fa la rompedura ... Mi sembla que quora li a un dubi cau donar li doi formas, en indicant que n’i a una classica e l’autra correnta. Per lu adjectius, mi sembla que podèm levar lu proparoxitons (li a plus que quaucu niçardàs per conservar clàssico, màgico, etc.).

2) Itàlia, etc.:

Per lu noms de luècs, devèm seguir l’exemple dei vesins. Mi sembla qu’à causir, l’exemple italian es mai pertinent per lo niçard (sensa tombar dins un excès d’italianisme, de segur). Per aquò, gardi sota man tota la documentacion que cau en italian, en catalan e en castilhan (ai pròche de ieu una professoressa d’espanhòu).

3) estàn/estan, canteran/canteràn:

A ! Lo problema de l’accentuacion dei vèrbos ! N’ai ja parlat longament dins li CRONICAS … La nòrma de l’IEO, au moment que mi torni pauar aquesta question e qu’escrivi aquesti linhas, demanda l’accent sus lu oxitons per lu vèrbos acabats en -N (pas lu noms...), cen qu’es la règla espanhòla mau capida.

Una crònica dins lo n° 1100 de LA SETMANA vèn rapelar aquesta nòrma. Per memòria, per lu mòts en –N, lo castilhan a la mema règla que per aquelu finits en -S: hablan, orden, mai hablarán, solución; aquò fonciona. N’i a, coma Max ROQUETA, qu’an augut escrich dison à costat de lo bastón, à la castilhana. Ma aüra l’usatge es d’escriure dison e lo baston, es à dire qu’avèm una règla per lu vèrbos e una per lu autres mòts. Li rasons avançadi per la supression de l’accent son l’impossibilitat de confondre e la coerença m’ai autri lengas neolatini, que non escrívon l’accent sobre la darriera persona dei vèrbos. La bèla asenada! Es vèr que l’italian non escriu d’accent sobre parlano [’parlano], ma es tot beu just la règla generala, vist qu’escriu musica [’muzika] dont l’occitan niçard escriu música.

L’autor de la crònica dins LA SETMANA escriu «Las ortografias de totas las lengas neolatinas evitan los accents escrits de las 3as ps pl.». Per cen qu’es de l’italian, escriure aquò non a de sens, vist qu’aqueli personas son de còups que li a de paroxitons (hanno, sono, fanno), que doncas non an besonh d’un accent escrich, e son de proparoxitons per la màger part dei temps e dei mòdes e que la règla generala de l’italian nòta jamai l’accent sobre paroxitons ni sobre lu proparoxitons, franc d’uni confusions possibli, coma dànno / danno ò àncora / ancora. L’italian escriu per exemple musica [’muzika] dont l’occitan niçard escriu música.

Mema règla en catalan (emai se la -N finala s’es amudida : habitació)...

Perqué parlar d’un parallelisme m’una lenga vesina sensa lo respectar e faire foncionar l’occitan m’una excepcion dins l’excepcion, en destriant lu noms e lu vèrbos? Mentre la règla promiera alibertina èra aquela castelhana, coma per lu mòts en -S : Max ROQUETA, per exemple, escrivia correntament dison còntra lo bastón. D’alhors, sus l’illustracion de la crònica en question si liège clarament segón, en acòrdi m’au principi castelhan...

En portugués li darrieri personas dei vèrbos amam, querem, seguísson la mema règla que l'espanhòu e lo catalan (paroxiton, sensa accent escrich), mai l'accent s'escriu quora l'accentuacion es diferenta: tambèm.

Doncas, la famoa coerença messa en avant per escriure lu vèrbos sensa l'accent fonciona mé "totas las lengas neolatinas", alevat en castelhan, en catalan, en portugués, en italian. Bèla coerença!

Dins un promier temps, avii laissat l’accent sus estan, passeran, etc. après una lònga discutida mé J. TAUPIAC, en pensant solament à una possibla ajuda pedagogica e per pas marcar una rompedura tròup brutala mé la « santa nòrma ».

Prepauavi l’accent pusleu coma una possibilitat transitòria, perqué se l’IEO s’encaïna dintre la sieu error, lu occitanistas resteran embarrassats davant un passeran, qu’auran tendença à dire [pa’seron], qu’es esquasi coma passèron.

Segur que, aüra que quauqui annadas son passadi despí la parucion dei mieu CRONICAS e de la promiera edicion de la GRAMÀTICA NIÇARDA, cau passar à l’etapa seguenta... Ma es vèr que cau faire lo pas e escirure pàsson / passeran. L’ai ja fach dins la GRAMÀTICA DAU NIÇARD.

D’especialistas rasonables e reconoissuts coma R. TEULAT e J. TAUPIAC son per escriure coma ieu díon, pàsson, cen que demanda naturalament d’escriure estan. J. TAUPIAC retenia ja dins la sieu entamenada à la Nouvelle Encyclopédie Occitane d’A. DUPUY) es de considerar  lei mots en –N coma naturalament oxitons e doncas d’escriure díson, lo baston. De revistas de tria coma LO GAI SABER e LO CONVISE fan parier.

Una remarca, per finir … Lo –M final a la mema prononciacion que lo –N. Ma alora perqué non seguisse la mema règla d’accentuacion? Passeràn deuria correspoandre à passàm …

4) soleu/solèu, etc.:

Aquí, en regarjant de pròche e en discutent mé totplen de monde, mi siéu avisat que la prononciacion balança entre lo [e] e lo [ε], d’un luèc à l’autre, d’una persona à l’autra. La solucion mai simpla es de pas escriure l’accent.

5) ièr, -ier/-iera:

Mèfi! Siam dins doi cas diferents... Dins ièr, avèm ben un [ε] dubèrt; ma dins fustier, nespolier, fruchier (e Fruchier...), avèm (en niçard coma sovent en provençau) un [e] barrat, que podèm pas notar autrament que E. Au femenin, es vèr que s’aprocham dau [ε], ma segurament pas m’una dubertura completa. Alora, la solucion melhora es de non notar l’accent.

6) aquelei/aquélei, bravei/bràvei:

La grafia oficiala de l’ocitan estandard fa escriure bravei, aquelei, etc., en afirmant que l’accent es inutile, vist qu’en occitan li a pas de mòts en –EI m’un E tonic. Ma s’escriu revei, prevei, formas conjugadi de doi compauats de vèire, ò encara despuei, desempuei, e lo saunei en gascon, dont E es tonic.

Es Robèrt LAFONT qu’a rason aquí de notar aquélei, bràvei, élei, àutrei, etc., considerant que lu mòts en –EI son naturalament accentuats sus lo E, coma aquelu en –AI son naturalment accentuats sus lo A.

7) À costat d’aquò, si paua finda lo problema dei mòts en -ELA/-ÈLA: candela/candèla, etc. (vocalisme mai dubèrt en provençau qu’en niçard).

AFICHA

Lo problema que si paua es de saupre cen que devèm causir entre aficha/afica, ficha/fica, fichier/fiquier, que la sieu origina es ligada.

Lu Catalans nòton fitxa, fitxer, lu Castilhans ficha, fichero.

E lo portugués a li formas afixa, afixar, etc.

Farii pusleu remontar aficha, etc. au vèrbo dau latin classic afigere (italian actual affiggere), qu’entre autri cauas a donat afixe  e infixe (tèrmes gramaticals), fixar, etc. Lo castilhan a fijación, fijar, fijador.

Alora, pensi que devèm notar li formas palatalisadi aficha, afichar, ficha, fichier.

AMB(E) / EMB(E), etc.

                N’i a que preconíson de notar amb(e) coma forma referenciala, en laissant tombar li formas embé, emé, mé, m’, mai pròchi de la prononciacion vertadiera en niçard e en provençau.

                Vaquí cen que n’en di Jacme TAUPIAC :

«Quand vesi que de provençals díson [eme’ty] e escrívon amb tu, me cal reconéisser que los provençalistas antioccitanistas an rason qualque còp.»

Es doncas clar que devèm escriure li formas que correspoàndon à la prononciacion vertadiera. Se non, coma diía justament un dei provençalistas en questions, escrivèm vasistàs e lo pronconciam coma fenestron!

ANACÒNDA

Lo Diccionari de RAPIN dona anacondà.

Après verificacion, COUPIER, en grafia mistralenca, dona parier anacounda (ma ajusta un sinonime interessant: serpatàs).

En espanhòu, es paroxiton, tant coma en italian (dont li a un Ò dubèrt)

L’espanhòu e l’italian nos ménon doncas à anacònda en occitan.

                ANGLÉS / ENGLÉS / INGLÉS

                Li formas etimologiqui son Anglatèrra, anglés. L’Anglatèrra, es «lo país dei Angles», dau nom d’un pòple que li èra establit.

                Ma alora, perqué li formas englés, inglés?

                Per la forma englés, segurament que cau cercar dau costat de l’anglés, qu’escriu England, English.

                Ma cau finda vèire qu’en anglés lo E- inicial si pronóncia [i]. D’aquí li formas de l’italian Inghilterra, inglese, e de l’espanhòu Inglaterra, inglés.

ANTIFRANCISME PRIMARI

Defugir lu francismes, aquò es ben, e tot usancier si deu emplegar à lo faire. Ma cau faire atencion de non cabussar dins l’excès, fins à refudar de formas unicament perqué dónon d’ària au francés: entre doi lengas-sòrres (ò cosinas) li a forçadament de cauas que si sèmblon...

                Si pou vèire, per exemple, cen qu’es escrich mai aut dins l’article A / À PLAIDEJAT PER UN ACCENT, ò encara dins l’article AUTOBÚS.

-AR / -ARI / -IER

La confusion entre lu tres sufixes –AR, -ARI e –IER es segurament un dei ponchs mai disputats entre aparaires de la lenga «pura» e aparaires de la lenga «correnta».

Promierament, avèm lu mòts en –AR, coma popular, exemplar. Provènon d’acusatius latins en –AREM e si retròvon en catalan e en castilhan e correspoàndon ai formas italiani popolare, esemplare.

D’un autre costat, avèm de mòts en –ARI, coma ordinari, calvari, que vènon de mòts latins en –ARIUS.

La diferenciacion, naturalament, si deuria respectar. Ma assistèm dins la lenga correnta à una confusion de sufixes (cauas pas rara en lingüistica...), renforçada per l’usatge francés, qu’a lo sufixe dins lu doi cas –AIRE: populaire, exemplaire, coma ordinaire, calvaire. E la confusion es renforçada per lo fach que lu mòts qu’an donat una finala en –AR èron en –ARIS au genitiu latin... Avèm coma aquò populari, exemplari, militari, etc. En mai d’aquò, lo latin classic avia finda auxiliarius à costat de auxiliaris (Plina, Tacite), saecularius à costat de saecularis, singularius à costat de singularis, etc, que poàdon justificar auxiliari, seculari, singulari, etc.

E aquò si complica encara de mai quora d’unu especialistas de l’occitan consèlhon de ben respectar aqueli formas diferenti ma à l’encòup d’emplegar exemplar per l’adjectiu e exemplari (d’una forma latina exemplarium) per lo substantiu per ben destriar lu doi mòts... Dau temps que li lengas-sorres an recampat lu doi sens sota una forma unica: esemplare en italian, exemplar en catalan¹ e ejemplar en castilhan.

Complicacion suplementària: la confusion s’espandisse au sufixe –IER, legitime dins d’unu mòts (vertadier, tardier), ma evidentament sota influença francesa dins de mòts que si deuríon acabar en –AR. Es coma aquò qu’avèm regulier (per regular, italian regolare, francés régulier), particulier (per particular, italian particolare, francés particulier). Sensa parlar dei mòts dont lo francés destria doi formas diferenti per doi sens diferents, coma séculaire e séculier, que devènon en occitan corrent seculari e seculier dont la soleta forma etimologica es secular.

MISTRAL retèn li formas particulié, regulié, seculàri / seculié, eisemplàri (en grafia classica: particulier, regulier, seculari / seculier, exemplari) e HONNORAT escriu particulier, regulier, seculari / seculier, exemplari².

Lo DICCIONARI de l’Escomessa a retengut la dobla intrada forma classica / forma correnta.

Avèm doncas doi possibilitats:

Aparar la lenga «pura» (purificada) e ben destriar lu sufixes; es un biais de respectar l’onor e la grandor de la lenga.

Pilhar en compte l’evolucion de la lenga correnta e acceptar li confusions de sufixes.

¹ Lo catalan conoisse ben una forma exemplari, ma designa unicament un libre d’exemples doctrinals.

² Coma adjectiu, perqué retèn exemplar coma substantiu.

ASSOCIAR, CAMBIAR

Associar, cambiar, etc.: per toi aquelu vèrbos, li formas assòcii, càmbii, etc. s’apontèlon sobre una prononciacion totalament improbabla en [a’sòsji], alora qu’après l’accent lo [j] e lo [i] si confóndon en niçard tant coma en provençau, coma en italian: lo stadio/gli stadi, io cambio/tu cambi, etc.

Dau rèsta, en niçard, lo plural dei adjectius femenins en -IA pòst-tonic dona ben [i] e non [ji]: ordinària/ordinari, e non *ordinàrii.

Devèm doncas metre en avant li formas assòci, cambi, etc.

AUTOBÚS

                Lo DICCIONARI ORTOGRAFIC de Josiana UBAUD dona autobus, e l’autritz explica dins lo Jornalet que si deu escriure aquela forma per defugir lo francisme autobús.

                Lu diccionaris dau CREÒ-Provença e aqueu de RAPIN que dónon autobús.

Au contrari de cen qu’es escrich dins lo DICCIONARI ORTOGRAFIC, l’etimologia non es anglesa: vèn dau francés.

L’istoria remonta luènh. En lo 1826, lo sénher Stanislas BAUDRY repilha l’idea de Blaise PASCAL, qu’avia mes en plaça à París un sistema de veituras ipomobili embé itinerari, orai e tarifas reguliers, e crea à Nantas una linha per anar fins ai sieus banhs publics. Coma la linha partia dau comèrci dau sénher OMNÈS, qu’avia per devisa «Omnès omnibus» (= OMNÈS per toi), si parlèt d’omnibus. Pi, au moment dau passatge ai cavaus mecanics, si creèt un noveu mòt, sobre lo modèle de automobile, e si diguèt autobus, eventualament simplificat en bus.

Dins la seguida, lo mòt s’es espandit ai lengas vesini.

La question que si paua per nautres occitans es aquela de l’accentuacion, per defugir una accentuacion à la francesa (sus la darriera sillaba en defoara dei mòt en –E). D’aquí la forma autobus [aw’tobys].

Pura, quoira l’occitan manleva un mòt d’una lenga estrangiera, a doi règlas de basa:

Consèrva, s’es possible, l’accentuacion d’origina.

Regarja cen que si fa dins li lengas-sòrres.

La promiera règla fa qu’avèm:

«Lo portier arrèsta lo penalti»

E non:

«Lo portier arrèsta lo *penaltí»

Per la segonda, podèm ja vèire que lo catalan e l'espanhòu an autobús.

L'italian, eu retèn:

autobus (forma referenciala)

autobus (forma etimologica pop.)

autobus (forma que cau evitar)

(Zingarelli)

                Lo catalan a fach la causida seguenta per aquelu mòts que vènon dau francés:

- accentuacion latina quora lo mòt èra ja present en latin: òmnibus.

- accentuacion francesa quora es una creacion francesa: autobús, minibús, bibliobús.

Parier en espanhòu: ómnibus / autobús, minibús, bibliobús.

Es una solucion que fonciona en niçard e en aupenc, parlars qu'an conservat de proparoxitons.

Doncas, l’occitan deu escriure autobús, bibliobús, minibús, omnibús, en acòrdi m’au francés. Sensa renegar àutobus e òmnibus dins lu parlars que, coma lo niçard, an mantengut de proparoxitons.

AUTORA / AUTRITZ

                Dins una nòta à la presentacion de l’obratge De lòng de Ròse, de Danièla Julien, dins lo n° 566 dau Gai Saber¹, si presenta autritz coma una forma que cau defugir e si preconisa l’emplec de autora coma femenin de autor, parallelament à professor / professora. Ieu, en tant que niçardofòne e italofòne, es una remarca que non mi convèn, acostumat que siéu à autor / autritz parallelament à l’italian autore / autrice.²

                L’italian presenta autore coma un mòt sabent, vengut dau latin auctŏr, -ōris, present dins la lenga au siècle XIIIn. E lo femenin es autrice.

                En francés, lo femenin de auteur, trantalha actualament entre auteure e autrice. Lo CNRTL³ indica:

                «Comme il n'existe pas de forme fém. du mot auteur, on l’emploie indifféremment pour qualifier un homme ou une femme : il ou elle est l'auteur de ce livre. On parlera aussi de femme-auteur. L’ex. suiv. est une résurgence isolée de l'anc. lang. qui employait le fém. autrice (cf. aussi auteuresse, authoresse).»

En latin, lo femenin es auctrix, -īcis. Au s. Ier, Sant Augustin e Tertulian escrivíon autrix, forma mantenguda en francés medieval. Aquò legitima plenament l’occitan autritz.

Causir autor / autora, coma professor / professora, es un alinhament sus lo catalan e lo castilhan, en laissant de caire l’origina latina e la parentèla embé l’italian.

La respoasta dau Gai Saber, sota la pluma de Joan Penent¹, non pòu èstre acceptada:

«L’argument principal per causir «autora» es d’evitar aital l’omofonia amb «actritz», coma es dit despuèi longtemps dins lo DGLO².»

Aquò non pòu èstre un argument valide, siguesse solament perqué l’italian s’acomòda sensa dificultat de autrice à costat de attrice.

Joan Penent poarge un complement de respoasta³ en precisant que dins autor la finala non es lo sufixe -TOR e que, doncas, lo femenin non pòu èstre autre que autora. Ma lo latin auctrix, mencionat aquí sobre, non pòu donar autora. Dona autritz. Pròpi coma lo latin actrix, femenin de actor, dona actritz, e non *actora.

En occitan, devèm doncas emplegar la forma autritz.

¹ p. 113.

² E professor / professoressa, coma l’italian professore / professoressa.

³ Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales, https://www.cnrtl.fr/definition/auteur.

¹ N° 569.

² Diccionari General de la Lenga Occitana.

³ N° 570.

AVANS, AVANT, AVANÇ

                L’etimologia dona avant, coerent embé avançar, avançada, avancier, etc. La nòrma (de l’IEO coma dau Felibritge) dona finda avans / abans en tant qu’advèrbi e preposicion. Son de formas que s’explícon per una evolucion de fonetica sintactica (cf. l’italian anzi, innanzi, etc.).

                Li formas avans / abans, ja presenti dins la lenga medievala, poàdon correspoandre à la prononciacion d’unu relargs, luènh de ieu l’idea de li voler suprimir ! Ma pàuon de problemas :

Perqué li emplegar dins lu relargs dont la prononciacion non tèn còmpte de la consonanta finala? Mi dirètz que, se la lenga medievala emplegava aqueli formas, tant vau li mantenir… E mi dirètz finda que, se non prononci la consonanta finala, que m’en bati que sigue un –S ò un –T?

Perqué escriure avans / abans ? L’etimologia, li formas medievali e lu mòts de la mema familha demàndon avanç / abanç.

Perqué escriure avans / abans quora escrivèm denant? Perqué non escrivèm denans?

Cauria doncas armonisar tot aquò en escrivent avanç e abanç ! À costat de la forma etimologica avant. Conservar avans / abans demanderia logicament d’escriure *avansar, etc.

BALON e BUTABALA

M’es acapitat de trovar escrich butabala, ma dirai francament que capissi gaire aqueli farlabicas de butabala, balonpen, penbalon, (coma li adaptacions fotbòl ò fotebòl) perqué per ieu es totjorn estat clar que, quora restavi à Niça, anavi à Sant-Augustin per vèire una partida de rugbi e au Rai per vèire una partida de balon.

D’unu díon que balon manca de precision. Ma es ancorat dins lo patrimòni occitan ! Non cresi que fague mestier un neologisme per designar quauqua ren que si designa d’un autre biais despí la sieu creacion...

BARONAIRE / BARRONAIRE

Dins lu sieus tèxtos, Joan-Luc SAUVAIGO emplega barrona, barronada, barronaire, barronar, mé –RR-, seguissent aquí MISTRAL. Si capisse en l’avesinant à barrutlaire, coma fa MISTRAL m’un gròs ponch interrogatiu.

Ma MISTRAL dona coma sens: « nèrvi », e dins aqueu sens correspoande en italian à un barone (bessai dau latin barone(m) ; s’atròva finda baronata, baronesco).

Alora, mi sembla que vau mai privilegiar barona, baronada, baronaire, baronar.

BEÇON / BESSON

L’origina dau mòt es discutida, e nen mena à una esitacion entre beçon e besson.

Se fèm lo torn dei diccionaris occitans, avèm besson (LEVY dona beson, que càmbia ren per la prononciacion).

RAYNOUARD dona finda eu besson, mé de citacions en occitan, en vièlh francés e una de RONSARD.

Ma aquí cau faire atencion, perqué la cedilha es mai recenta e doncas [s] s’escrivia normalament S ò SS.

Lo catalan retèn :

«1184; d'origen incert, probablement preromà, potser d’una base preindoeuropea o també indoeuropea *bekione o bektione que inclouria la idea de 'doble' o 'parella' »¹

                Aquò nen deuria menar à *beçó, ma lo catalan, despí Pompeu FABRE, a retengut la forma bessó.

Lo Dictionnaire du Moyen Français remanda au latin bissus, que dona normalament besson.

Lo TILF², eu, nòta :

« Du lat. vulg. (gallo-rom.) *bissus, lui-même dér. de l’adv. lat. bis « deux fois » (REW no 1132, FEW t. 1, p. 382) plutôt que d'un lat. *bisso, -onem (EWFS, DAUZAT 1968) à cause de l'existence des formes féminines sans suff. (besse, bessa, cf. FEW t. 1, p. 382 b)»

Aquò nen dona naturalament besson.

Lo LAROUSSE etimologic dona bisso, -onis, doncas arribam parierament à besson.

                Alora, la forma besson, largament espandida e que nos avesina à la causida catalana, es aquela que cau privilegiar.

¹ ENCICLOPÈDIA CATALANA.

² TRÉSOR INFORMATISÉ DE LA LANGUE FRANÇAISE.

BESSAI, BELEU / BENSAI, BENLEU

                La nòrma oficiala emplega coma formas referenciali bensai, benleu, que son li formas dau lengadocian. Correspoàndon ai prononciacions [be’saj], [be’lew], mé l’amudiment de la nasala. Es finda la prononciacion dau niçard e dau provençau. Alora, mi dirètz, dont es lo problema?

                Lo problema es que, se en lengadocian la nasala finala s’amudisse dins lu mòts ben ([’be], matin ([ma’ti]), non es lo cas en niçard ò en provençau.

D’un autre caire, Jaume TAUPIAC escrivia dins Occitans! (n° 91, p. 19):

«Dins l’occitan actual, i a pas – a ma coneissença – un sol dels parlars ont aquel mot s’emplega, qu’aja la prononciacion ambe la nasala. Enlòc se ditz pas consí; pertot se ditz cossí.¹»

Jaume TAUPIAC conselha d’escriure cossí, en ajustant que permete de destriar mai facilament « cossí ambe –SS- de considerar, considerable, consideracion, etc. ambe –NS- ont la consonanta nasala de la primièira sillaba se pronóncia ». Aquò nen demanda de destriar en occitan oriental ben leu (dont lo –N si fa audir) e beleu, doncas, per coerença, d’escriure bessai.

Dins lo n° 94 dau CONVISE, d’abriu dau 2016¹, lo meme Jacme TAUPIAC escriu:

«La «justificacion etimologica» d’una grafia a plan mens d’importància que la «justificacion fonologica». (Es aital que siam passats de la grafia etimologica consí a la grafia fonologica plan pus simpla cossí. E aquela simplificacion antialibertina es venguda irreversibla).

En soma, si deuria escriure cossí e non *consí en lengadocian per respectar la prononciacion vertadiera, e non si deuria faire per bessai, beleu, vist que bensai e benleu non fan problema en lengadocian?...

En tenent còmpte de tot aquò, una notacion englobanta e coerenta, deuria èstre bessai, beleu, pas bensai, benleu.

¹ Que si pòu avesinar à l’italian cosí, dau latin eccum sic (pusleu que quomodo sic que dona ALIBÈRT).

¹ L’article es datat dau 20 de julhet dau 2015.

BIZARRE

Bizarre, bijarre, etc. Es un mòt occitan ò un francisme ? Quala forma causir ? Vaquí per començar un recapitulatiu de cen que si pòu trovar dins li lengas romaniqui:

1) Francés:

Per bizarre, lo LAROUSSE etimologic dona: «1558 (bigearre), de l’italian bizzarro, repilhat de l’espanhòu bizarro, «brave», dau basc bizar, «barba» (simbòle de foarça).»

Lo PETIT ROBERT dona: «s. XVI, bigearre, de l’italian bizzarro, de l’espanhòu bizarro.»

2) Italian:

                À l’intrada bizzarro, ZANICHELLI explica que lo mòt apareisse en lo 1313, d’etimologia mau segura, bessai de bizza, «accès de ràbia», eu-meme d’etimologia incèrta, atestat en lo 1729 (en contradiccion m’au 1313 aquí sobre). S’emplega dins lo sens francés ò per un cavau que s’espaventa facilament.

3) Espanhòu:

                En espanhòu, bizarro es donat coma venent de l’italian bizzarro, «singulier» (en contradiccion m’au LAROUSSE etimologic…) e coma francisme dins lu sens de «estranh», «fantastic», «capriciós».

4) Occitan:

                HONORAT dona bizarre, COUPIER (provençau) dona bijarre, LAVALADA (lemosin) bisard / bisarri.

MISTRAL dona bijarre / bijàrri / bejàrri / bisarre (niç.)/ bicharre / bizarre, catalan bisarro, italian bizzarro, espanhòu bizarro, «brave», «magnific». Remanda finda à bijar/bigar, «tavan» en Gasconha e à bigarro, «seneca», en parlant de la man (dau basc bigarren, «segond»). Lo LEXIC FR/ROCABRUNENC a bizarou, e CASTELLANA (niçard) bisar.

MEYER-LÜBKE fa remontar lo mòt au basc bizar qu’auria donat l’espanhòu bizarro qu’eu-meme auria donat l’italian bizzarro de don’t vendria lo francés bizarre.

Situacion estranha e … bizarra … Vaquí un mòt basc, passat en espanhòu, en italian, pi en francés, sensa tocar dins lo meme temps l’occitan?

MISTRAL n’en dona una forma catalana (ma MISTRAL es pas totjorn una referença en etimologia…).

Rèsta qu’es un mòt ancian dins li lengas romaniqui, present en occitan dintre de diccionaris qu’an la reputacion de s’estacar à la realitat de la lenga mai qu’à la sieu «puretat istorica».

Coma sovent dins un tau cas, mi sembla que lo mòt si poasque mencionar, sota la forma bizarre, tot en laissant la poarta dubèrta ai variantas.

BÒN / BOAN

La question de notar ò non la diftongason de Ò en niçard.

Dins la nòrma de l’I.E.O., Ò recuèrbe à l’encòup la forma d’origina [] la forma diftongada [w] (e meme [wa] dins la lenga parlada). Aquò a lo meriti d’avesinar l’ortografia dau niçard à-n-aquela dau provençau rodanenc. Ma si pòu finda vèire darrier aquela uniformisacion grafica un temptatiu escondut d’uniformisacion lingüistica, e es per aquò que lu occitanistas niçards dau C.C.O. – País Niçard (Centre Cultural Occitan) faguèron la causida de OA, ensin coma la nòrma de l’I.E.O. fa per notar [wa] dins Joan ([’dwaŋ]), goai ([’gwaj]). S’escriu alora poarta (per pòrta), coar (per còr), etc.¹

La notacion OA permete de destriar lu Ò diftongats d’aquelu que non lo son: la dòna, la ròda, l’escòla, etc.

Lo Conseu de la Lenga Occitana retèn que la prononciacion diftongada es la referença en niçard e li formas non diftongadi son d’excepcions. E per aquò preconisa d’escriure Ò dins toi lu cas. Ma aquò nos fa, encara un còup, una nòrma que fonciona ben per un utopic occitan estandard dau temps que lo niçard fonciona à còups d’excepcions. Non lo podèm admetre!

Li a quauqua ren qu’es simptomatic de la dificultat de seguir la preconisacion dau C.L.O. dins la GRAMMAIRE PROVENÇALE dau Comitat Sestian d’Estudis Occitans e dau CREO Provença, dont s’escriu bòn per lo masculin singulier, bòna per lo femenin singulier, bòni per lo femenin plurau e un inversemblable bòai per lo masculin plurau! Aqueu bòai, normalament, si deuria dire [’bwaj] ò [’bwaaj], en doi sillabas, ma segurament pas [’bwaj]. La nòrma dau CLO demanderia bòi, ma si sente ben qu’embarrassa lu autors: la sieu causida bòai es un biais d’admetre implicitament que la forma boai seria preferibla.

Doncas la non notacion de la diftongason fa vèire aquí lu sieus limits… Vau mai notar boan, boana, boani, boai e, doncas, la diftongason quora es presenta…

¹ RANCHER emplegava  OA  dins lu francismes (moucioar), e s’es finda escrich OUA. E la nòrma de l’I.E.O, escriu ben coan ([’kuon] dau vèrbo  coar) à costat de  Joan  ([’dwaŋ]).  OA  es doncas la solucion melhora (pas tant marrida...) per notar la diftongason [w] / [wa].

CAIS

Lu Francés an pilhat ai sieus rèires lu Gallés lo mòt caio, « baranha », devengut quai après un passatge per lo normanò-picard.

L’occitan, eu, a la forma quèi, francisme evident que MISTRAU fa remontar à un caium bas-latin (qu’a pas de rason de donar QU-, ni mai un -È-).

Lo meme MISTRAL dona cai per lo lengadocian. Perqué unicament per aqueu dialècte?

Es au plurau que se pausa un pichòt problema. Perqué li a finda un cais (aqueu d’aquí d’origina grèca), qu’es, entre àutrei causas, la barba de l’espiga de blat e la civadassa (civada estèrla que li sieu pichini espigas si fícon volontiers dins li estòfas ò dins la pèu).

Alora, mèfi ai cais sus lu cais...

Pura, li a de cas que si pòu evitar la confusion, perqué lo cai si pòu finda dire desbarcadari (palissada à Marselha, d’après MISTRAU) quora es au pòrt, dogan ò ribeirés au bòrd d’una ribiera...

CALENA ò CALENAS

Lo problema non si paua en grafia mistralenca (que non escriu la marca dau plural, en defoara dei adjectius femenins). Ma la grafia classica si deu pauar la question.

Lo latin calendae, qu’èra un plural, designava lo promier jorn dau mes, quau que siguesse lo mes. si pòu retrovar en francés sota la dorma calendes, coma en italian: calende. En occitan, a finda aquela accepcion, ma despí longtemps designa mai precisament lo 25 de decembre e li fèstas que van ensèms.

RAYNOUARD, dins lo sieu LEXIQUE ROMAN, cita li Cronicas d’Arle, m’un exemple totplen expresssiu:

«A Calendas, lo sant jorn de Nadal».

Calendas es l’equivalent de Nadal. RAYNOUARD cita finda Pèire VIDAL, trobador tolosenc que viuguèt en Provença, qu’escriugèt:

«E si s’avenc entorn Nadal,

c’om apela Kalendas lai».

Aquest exemple, encara mai que lo precedent, fa vèire la reparticion geografica dei doi tèrmes.

En conclusion, podèm doncas dire que lo niçard deu ortografiar Calenas, au femenin plural.

CELLULÒSA / CELLULÒSI

Après reflexion, ai corregit *cellulòsi en cellulòsa, per seguir toi lu diccionaris qu’avii sota man. Ai vist que, l’italian dona finda eu la forma cellulosa (à costat d’un cellulosio masculin, que porria eventualament justificar un *cellulòsi masculin en cò noastre, ma l’ai jamai ni liejut ni audit).

CEN

                Lo niçard emplega la forma cen dont la forma panoccitana es çò. S’atròva en provençau una forma ce, que MISTRAL fa remontar au latin hocce. Ma coma si passa à la forma cen ?

Una idea seria de considerar qu’aqueu –N es una analogia mé ren.

CHI E CHIC

Lo ponch de partença d’aquesta reflexion es l’expression faire chic,  à prepaus de la quala mi fuguèt demandat d’explicar la presença de la finala -C.

MISTRAL dona la forma chi, coma onomatopea (crit d’auceus), e d’expressions coma faire chi (non fonciona coma si deu, falhir, en parlant d’una arma de fuèc) ò lei cambo me fan chi (mi tènon plus). Ma dona lo vèrbo chica (chicar se l’escrivèm en grafia classica).

D’un autre caire, CASTELLANA dona chic (e lo vèrbo chica, que s’escriu chicar en grafia classica).

Tot aquò confirma que si deu escriure chic en grafia classica.

Efectivament, lu diccionaris en grafia classica dónon chic. E escriurèm doncas faire chic.

CÍNEMA, CINEMA, CINEMÀ

La forma que lo CLO preconisa es cinèma, coma problèma,  oficialament per coerença m’ai autri lengas latini.

Podèm segurament dire que cinema es catalan e portugués.

D’un autre caire, es clar que cinemà es francés.

Rèsta cínema. Es la forma etimologica, de kíνημα, «moviment». Es la forma que correspoande finda à l'encòup à l'italian cinema e au castilhan cine (que si retròva finda en catalan).

Lo niçard s’acomòda segurament dau proparoxiton.

-CION / -SION

Avèm un biais per saupre facilament se un mòt si va escriure mé la finala -CION ò mé la finala -SION: à cada còup, podèm trovar una correspondença m’ai lengas vesini:

catalan

italian

espanhòu

francés

occitan

-ció

-zione

-ción

-tion

-cion

nació

nazione

nación

nation

nacion

relació

relazione

relación

relation

relacion

-sió

-sione

-sión

-sion

-sion

ascenció

ascensione

ascención

ascension

ascension

missió

missione

misión

mission

mission

COMPUTAIRE / COMPUTADOR

L’Institut d’Estudis Occitan a retengut li formas ordinator / ordenador, laissant de caire computaire / computador, pretextant qu’aqueli formas èron d’americanismes.

Ordinator, que calca lo francés ordinateur, a per eu lo meriti d’èstre una forma latina, directament emplegabla en occitan. Ordenador es una forma atestada en occitan medieval per designar l’administrator encargat dei finanças publiqui.

Lo catalan emplega ordenador, a coma adjectiu: Fou el geni ordenador de la llengua. El bisbe ordenador, ma calculador(a) e computador per l’aparelh que sièrve à comptar, à carcular, e ordinador per l’aparelh informatic.

Lo castilhan, eu, emplega ordenador, e finda computador e computadora.

En italian? Un pauc d’istòria… Au començament, s’emplegava calcolatore (vèire per exemple dins COSÌ PARLÒ BELLAVISTA, de Luciano DE CRESCENZO, que sabia de que parlava, vist qu’èra engenhèire dins una granda societat d’informatica). Li a finda en italian la forma elaboratore. Pi lu Italians an americanisat lo sieu vocabulari de l’informatica, e aüra emplégon computer.

Computaire e computador poàdon semblar tot-ai-doi d’americanismes, una imitacion de computer. Ma seria anar un pauc tròup leu…

Computer vèn dau vèrbo to comput, que l’anglés a fargat à partir dau latin computare. Per aquò, dins aquesta escasença, imitar l’american es doncas, d’un latz, emplegar un … latinisme! Que vergonha li seria, per l’occitan, à emplegar un latinisme? Entendi ben: en causissent una forma dins lo gèni de la lenga noastra, sensa faire coma l’italian que non a fach l’esfoarç d’emplegar una forma italianisada.

En mai d’aquò, lo latin avia ja computator, sinonime de calculator (s’atròva dins SENECA, e mai se, ben segur, non si tractava d’informatica…). Computator (vocatiu) dona naturalament comptaire (coma tropator dona trobaire) e computatorem (acusatiu) dona comptador (coma tropatorem dona trobador).

Per designar l’aparelh que nos interèssa, si pòu aisadament pensar ai formas computaire e computador: an lo meriti de nos avesinar à l’encòup au castilhan e au catalan, alora que ordenador nos avesina solament au castilhan e ordinator nos avesina mai que mai au francés. E s’en mai d’aquò nos avesínon finda à l’american (voali dire à la forma mai espandida dins lo monde), dont seria lo mau?

Se refudam un mòt ben latin per la soleta rason que l’anglés l’emplega, alora caurà suprimir dau vocabulari occitan de mòts coma dangierós, inaugurar, candidat, afirmacion, esquiròu, etc.

CÒNTRA-/CONTRA- + VOCALA

La question es de definir cen que devèm faire quora un mòt es compauat dau prefixe còntra- / contra- e d’un  mòt que comença m’una vocala. Exemple : devèm escriure contraefècte ò contrefècte, contraòrdre ò contròrdre?

J.UBAUD¹ retèn de conservar generalament lo –A ma de lo levar quora lo segond mòt comença m’un A-: contramiral / còntraòrdre.

Qu’es l’usatge? Ieu, à respoandre coma aquò sensa gaire li pensar, mi vendria naturalament de faire sautar sistematicament lo –A de còntra / contra, dins toi lu cas.

Se cercam un pauc dins lu diccionaris disponibles :

- ALIBÈRT non es d’una granda ajuda, que toi lu exemples an una consonanta à l’iniciala dau segond element...

- RAPIN consèrva lo A : contraataca, contraefècte.

- HONORAT parierament, m’un tiret: contra-amiral, contra-òrdre.

- CASTELLANA : parierament.

- MISTRAL parierament (lo O per eu, de segur...).

- Espanhòu : parierament, ma en un mòt solet.

- L’italian consèrva contro- davant vocala, ma pas davant un O : controfensiva, contrordine.

- LAVALADA, en lemosin, consèrva totjorn lo a (de còups en un mòt solet, de còups en doi m’un tiret).

- Catalan : a totjorn conservat, un mòt solet.

- Diccionari dau CREO-Provença: còntra-òrdre, dins lo francés-provençau, ma còntra-òrdre / còntròrdre dins lo provençau-francés, dont s’atròvon còntra-indicar / còntrindicar e còntra-istar / còntristar.

En soma, mi sembla que la logica demanda de faire coma lo CREO, en donant la dobla forma.

L’italian, aparentament, porria donar rason à J.UBAUD, en escrivent un còup solet la consona que revèn, coma J.UBAUD prepaua per lo A. Ma, en realitat, non es vèr: en italian, siam ben davant la mema vocala, [o]: contro + ordine, alora qu’en lengadocian, quora avèm còntra + atac, avèm ben doi A visualament, ma foneticament li a un [o] e un [a], doncas doi vocalas diferenti, e quora s’escriu còntraòrdre, aquí au contrari si fa coexistir un [o] e un [].

Pura, en niçard, avèm ben doi [a] e si porria aplicar la règla de J.UBAUD... Ma revendria, au fond, à crear una règla particuliera au niçard. La dobla forma mi sembla la causida mai pertinenta.

¹ DICCIONARI ORTOGRAFIC GRAMATICAL E MORFOLOGIC DE L’OCCITAN, Trabucaire, 2011.

COPA(S)

La question es de saupre se cau escriure pilhar lu doi de copa(s) ò pilhar lo doi de copa(s), dins l’expression que vòu dire s’esbinhar.

RANCHER escriu « Piglia lu doui de coupa e s’en courre ben leù. » (Lou lioun e lou vedeù). Mi sovèni dau Majorau COMPAN que m’expliquèt qu’èron li doi cambas que si bolegàvon rapidament coma li doi lamas dei ciseus. Ma CASTELLANA dona pilhà lou doui de coupa.

Li a de tota evidença un rapoart m’au juèc de cartas, dont li copas son un dei quatre signes que figúron sus li cartas (au noastre s’emplégon plus, ma s’atròvon encara en Itàlia coma en Espanha).

La confirmacion vèn d’Itàlia. Una expression bolonhesa di, per s’esbinhar : tór só al dû ed cápp, qu’en occitan si revira per pilhar lo doi de copas.

Perqué lo doi de copas ? Dins un juèc italian, la briscola, lo doi de copas es la carta mai bassa¹, à tau ponch que quora si vòu jugar à tres e non à quatre, coma cau levar una carta per n’en gardar 39, es lo doi de copas que si lèva. En soma, aqueu que pilha lo doi de copas si mete foara dau juèc…

¹ Una autra expression italiana di : « giocare briscola per prendere il due di coppe », que blaima aqueu que juèga una carta auta per pilhar pas grand caua (aqueu que fa d’esfoarç importants per un resultat pichinet). Es coma aqueu que, à la belòta, juèga lo vint per copar sobre d’un sèt.

CÒU

Per designar la part dau còrs que tèn la tèsta sus li espatlas, lo niçard emplega lo coal. Li a finda una forma còl, non diftongada.

Ma lo provençau emplega la forma còu. De non confondre embé lo còup. Dins l’expression si montar lo còu (si pavanar, si vantar), es clar que si tracta dau coal (coma en francés se monter le cou).

CÒUP / CÒP – TRÒUP/ TRÒP

L’occitan estandard a tròp / còp.

D’unu dialèctes, coma lo niçard ò lo provençau oriental, an còup / tròup.

Dire d’escriure dapertot li formas de l’occitan estandard en auguent la libertat de faire la diftongason, aquò es una ipocrisia qu’engana plus degun de seriós…

Lo CLO preconisa còp e tròp coma formas refetrenciali, en admetent li formas còup e tròup coma variantas. Ma pàrlon de vocalisacion dau –P per explicar còup e tròup, coma dins cau per cap. Ma alora cauria escriure còu e tròu...

Que n’en di l’etimologia?

Lo latin colaphus (d’un mot grèc), en passant per una forma populària *colpus, a donat còlp (italian colpo, castilhan e portugués golpe, catalan colp), e lo francic *thorp/throp (responsable de tropeu e estròp) a donat tròp, en passant per lo latin medieval troppus (tròp, m’au sens de « foarça », « totplen », que si retròva dins lo francés parlat actual: « c’est trop beau! », « c’est trop bon »).

Còlp e tròp son li formas de l’occitan medieval (e mai se RAYNOUARD nòta l’existença d’una forma còp sensa n’en donar minga exemple…):

« Non fezetz colp d’espaza ni de lansa »

(Albert Marqués & R. de Vaqueiras)

« Colp de joi me fier que m’auci »

(J. Rudel)

« Trop vos am mais qu’ieu no sai dir »

(E. de Barjòus)

Dins lu dialèctes que vocalíson [l] en [w], deuriavam normalament aver còup e tròp, e alhors còlp e tròp.

Ma es pas cen qu’avèm en realitat. Versemblablament per analogia, avèm d’un costat còup e tròup, e de l’autre còp e tròp: d’un costat es tròp que perde lo sieu caractèr etimologic per donar tròup, de l’autre caire es còlp qu’a perdut lo sieu per donar còp.

Li doi coblas son doncas parierament legitimi, estent que pàuon tot-ai-doas lo meme problema en rapoart à l’etimologia ma respècton la prononciacion d’usatge dei uns e dei autres.

CROMOSÒMA

Tocam aquí un problema que si paua ja per d’autres mòts coma asimetric/assimetric/a-simetric. Dins lo diccionari niçard, avèm causit de donar:

asimetric, a adj. [as-] Assimetric.

                assimetric, a adj. Sensa simetria. Var.: asimetric.

                La solucion cromo-sòma de Jacme TAUPIAC es plenament justificada, e mai s’a priori sembla estranja au non-especialista ... E alora cauria finda escriure a-simetric, etc.

Per l’italian, avèm ben cromosòma [kromo’sma]. La règla de l’italian es que dins lei mots compausats cada mòt consèrva la sieu prononciacion d’origina. Es ansin que girasole (lo noastre vira-soleu) si di [dira’sle], qualsiasi (lo noastre quau que sigue, format de quale + sia + si) si di [kwal’siasi] (e defoara de Gènoa, dont si di correntament [kwal’siazi].), etc.

                Es ja cen que fèm per l’accentuacion dei mòts compauats …

Doncas, se faèm coma lu Genovés, devèm escriure cromosòma e prononciar un [z]. Ma avèm minga rason de seguir la règla genovesa (que revèn à-n-un francisme...).

Se fèm coma lu Italians, devèm escriure cromosòma e prononciar [s]. Mi sembla que pòu passar per de mòts de formacion occitana coma virasoleu, mai dificilament dins un mòt sabent coma cromosòma. Meneria segurament au francisme [z] ...

                D’un autre costat, cromo-sòma non es aisat per lo comun dei mortals …

Alora, preferissi laissar coexistir li doi formas cromosòma (paciença se la prononciacion passa à [z]!) e cromo-sòma (que caurà explicar, ma es vèr qu’es bessai pas un mòt d’emplec quotidian …).

Ma tot aquò es un vejaire de niçard que practica quotidianament l’italian...

DAMONT, DAVAU

                Lu puristas de la nòrma occitanista voàlon escriure d’amont, d’avau. Es bessai ben de voler conservar lo liame morfologic mé amont e avau.

Ma perqué si complicar coma aquò, sobretot que lu derivats s’escrívon en un mòt solet: davalar, davalada. Degun escriuria *d’avalar, *d’avalada.

E, per restar dins la coerença, cauria finda notar, per exemple, *d’avant, *d’arrier, etc.

DOBTE / DUBI

                Pas de problema per prononçar un mot coma dobte: aquò es dich clarament dins tot obratge seriós, e m’arresterai à L’ORTOGRAFIA OCCITANA, sos principis(à cu aprendrai qu’es de Robèrt LAFONT?…), p. 68, dont es escrich que –BT- = [tt], [t].

                Doncas, avèm [’du(t)te] (dobte), [du(t)’tus] (dobtós), etc.: li a pas de … dobte!

Ma en niçard, aquò fonciona pas, perqué lo niçard emplega li formas italianejanti dubi ([’dybi]), dubiós ([dy’bjus]), dubitar ([dybi’ta]), etc. (italian dubbio ([’dubbjo]), dubbioso ([dub’bjozo]), dubitare([dubi’tare]), etc.).

                La promiera reaccion d’un occitanista seria d’emplegar una ortografia englobanta e d’escriure *dubti, etc.; mai aquò si pòu pas, perqué, d’après lu principis generals de la grafia occitana, nos doneria una prononciacion *[’dy(t)ti], que de segur non si pòu admetre…

Cau doncas conservar per lo niçard li formas dubi, dubiós, etc. (non cresi que la solucion d’eliminar li formas italianejanti per emplegar li formas panoccitani sigue aquí una boana solucion).

DOMINÒ

Un cas pròche de cen que, à passat temps, avèm ja estudiat dins de cas coma cínema ò ràdio. Lu divèrs documents qu’avèm à la noastra disposicion, coma sovent, dónon de pistas divèrsi: sembla, encara un còup, que sigue solament perqué non an estudiat la question...

N’i a que si son acontentats d’imitar lo francés e emplégon dominò. F. GAG, per exemple, emplegava dominò (dins Lu doi vièlhs), e es donada la mema forma dins de nombrós diccionaris (CASTELLANA, CANTALAUSA, RAPIN, CREO-Provença, LAVALADA, ...).

Que fan li lengas vesini?

Lo catalan n’ajuda pas gaire, que dona dominó per lo vestit eclesiastic e dòmino per lo juèc, tot en dient que lo mòt vèn dau francés. L’espanhòu dona parierament dominó, tant coma lo portugués, dau temps que l’italian, logicament, consèrva l’accentuacion latina e a domino.

En occitan, s’atròva finda la forma domino, coerenta mé cinèma, ma non correspoande ai abitudas de prononciacion dau niçard.

Situacion confusa, doncas!

La noastra causida de cínema nen demanda aquí de preconisar la forma dòmino [’dmino], en presentant coma variantas dominò (coerent m’ai lengas vesini) e domino.

DONT / D’ONT

La nòrma oficiala de l’IEO escriu d’ont, per marcar lo ligam mé la forma ont(e).

Perqué pas escriure dont, en un mòt solet ? Après tot, lu Italians an dove (latin de ubi) à costat de ove (ubi solet), e lei Castilhans an donde (latin de unde).

DORSIER / DOSSIER

                En occitan modèrne, se s’emplega mai que mai esquina (coma l’italian schiena) per lo còrs uman, li formas dòrs/dòs son pura encara vivi dins d’uni expressions, coma « lo dòrs de la camba » (vèire l’italian il dorso della mano, etc.).

                La forma classica, etimologica, es dòrs, dau latin dorsum, emai se lo –R- dispareisse dins la prononciacion coma dins revèrs, travèrs, etc.

                La forma dòs, ja presenta dins la lenga medievala (Roman de Jaufré: « E-ls mans detras lo dos liar »), vèn dau latin populari dossum.

                Lu compauats? Raynouard dona dorssar (= bastonar), endossar, trasdossa (= carga, fais), doncas de formas en –rs- e de formas en –SS-.

                Li formas classiqui dòrs, dorsier, etc. poàdon èstre retengudi coma englobanti sensa gaire de dificultat, coma revèrs, etc. dont escrivèm lo –R- que lo prononcièm ò non. Li formas dòs, dossier, etc. son pas à foarabandir: son de formas populari anciani, que correspoàndon à la prononciacion correnta.

DRALHA / DRAIA

Gròssa esitacion dins lu occitanistas!

MISTRAL dona draga en vièlh occitan,  draga en bas latin, traha, trahea, tragula en latin, e Emil LEVY dona draia per l'occitan ancian.

La forma anciana draga (directament dau bas-latin draga) dona normalament draia, coma bragas que dona braias.

Ma lo latin tragula, identic en còrse, dona dralha (coerent embé l’italian draglia).

Doncas, li doi formas son etimologicament corrècti.

DURADÍS Ò SOSTENIBLE ?

                Lo francés emplega développement durable que, se lo revirèm literalament en occitan, dona desvolopament duradís.

                Mai l’espanhòu ditz desarrollo sostenible (desarrollo sustentable en Chile), l’italian sviluppo sostenibile, lo catalan desenvolupament sostenible, que vènon de l’anglés sustainable development.

                En occitan, s’emplegam desvolopament duradís, fasèm doncas un francisme, s’emplegam desvolopament sostenible, fasèm un anglicisme, mai aquí l’anglicisme nos avesina ais àutrei lengas latinas, laissant lo francés solet dins son canton...

-ÈM & -ÈTZ

                Si parla aquí dei desinenças dei personas 4 e 5 dau present (indicatiu, subjontiu, imperatiu) e dau futur.

                À la debuta avíon un [e] barrat, ma l’evolucion l’a dubèrt en [ε].

                Aquela evolucion, la pilham en còmpte per lo present de l’indicatiu:

avèm, volèm, disèm, etc.

                Ma es pas pilhada en còmpte per lo present dau subjontiu, per l’imperatiu, ni per lo futur (qu’es analiticament format de l’infinitiu dau vèrbo que li s’ajusta lo present indicatiu dau vèrbo aver, e avèm doncas: finir + avèm = finirem, finir + avètz = finiretz…).

                Perqué ? Un pauc per tradicion, estent que, sovent, lu codificators an pas una conoissença precisa de tot cen que si passa dins toi lu dialèctes – e cu li porria getar la pèira per aquò? – e doncas si fídon de cen que poàdon lièger aquí e aià. Ensin, li informacions qu’an sota man son pas totjorn fresqui fresqui... E un pauc perqué lo lengadocian central (dixit ALIBÈRT) a conservat lo [e] dins aquelu temps e a evoluit en [ε] unicament au present de l’indicatiu (ma la remarca precedenta s’aplica à la lectura de la Gramatica Occitana d’ALIBÈRT, aquò es evident…).

                Se pilham en còmpte l’evolucion fonetica (e la devèm pilhar en còmpte, en nom dei ligams qu’unísson lu tres presents e dau ligam qu’unisse lo present de l’indicatiu e lo futur!), rèsta à aplicar simplament la règla de basa de la grafia classica:

[e] si nòta E en posicion atòna ò en posicion tonica reguliera,

É en posicion tonica irreguliera.

[ε]tonic si nòta È.

                Dapertot donte prononciam un [ε], devèm doncas escriure –ÈM, -ÈTZ. En mai d’aquò, s’un jorn vorguessiam vertadierament causir una forma referenciala realista e pertinenta, seria lo [ε] que si cauria pilhar en còmpte:

Sentèm

Que sentèm

Sentèm!

Sentirèm

EMB’AU, M’AU, etc.

                Lo niçard non s’acontenta de combinar la preposicion embé (correntament mé) e l’article definit: ajusta entre lu doi la conjoncion à.

                Aquò fa que, dont lo lengadocian a per exemple ambe + lo = ambe’l, lo niçard a embé + à + lo = emb’au (mé + à + lo = m’au).

                Aquò fonciona parier au plural:

                Embé + à + lu = emb’ai (mé + à + lu = m’ai)

                Embé + à + li = emb’ai (mé + à + li = m’ai)

                Ma cau pas crèire que lo dialècte niçard sigue una bèstia estranja per aquò! Lo lemosin a la combinason emb + de (emb-d’ela, emb-d’aquò, p. 61 dau Diccionari Francés/Occitan de LAVALADA), e l’italian a una forma analòga quora di insieme a.

EMBE / EMBÉ

                Lu mistralencs escrívon generalament li formas oxitoni : ambé, amé, embé, emé, dau temps que lu occitanistas apàron li formas paroxitoni ambe, embe.

                Per relativisar lo problema, devèm dire immediatament qu’aquelu mòts son jamai tonics dins la frasa. Quora dièm « vèni ambe/ambé tu », en realitat es l’accent de la frasa qu’es important, es à dire aqueu que cala sobre tu. Parlam doncas unicament d’accents segondaris, dont li sillabas, en veritat, non son toniqui, ma unicament un pauc mai foarti (pura, quora consideram lo mòt solet, per facilitat, dièm tonica la sillaba un pauc mai foarta).

                Jacme TAUPIAC a rason de dire dins L’OCCITAN MODÈRNE que la forma paroxitona ambe es etimologicament corrècta, à partir de la forma medievala ab.

                E a finda rason de dire que non es normala l’elision dau é dei formas ambé/embé, vist qu’es generalament una vocala debla que pòu tombar, pas una vocala tonica.

                À-n-aquò, si pòu pura respoandre que li formas oxitoni an la sieu justificacion.

                Perqué la forma mai emplegada dins la lenga correnta en Provença orientala e practicament exclusiva à Niça es [me] ([m] davant vocala): se lo A- foguesse vertadierament tonic, tomberia lo –E, pas lo A-, per la rason evocada dins l’autre sens aquí sobre… En clar,  [me] pòu pas venir de [’eme]/[’ame], mai unicament de [a’me]/[e’me]. Aquò es confirmat dins LO CONVISE n° 47, dont ai trovat ’bé per ambé.

                Tot en gardant ben present que s’agisse d’accents segondaris e que li sillabas, dins un tau cas, an en realitat un accent esquasi nul…

                Es precisament aquesta quasi-nullitat que permete d’oblidar la règla generala de l’elision: doi sillabas esquasi pas accentuadas an parierament la possibilitat de s’amudir.

                Cen que devèm admetre es un desplaçament de l’accent segondari, de la promiera sillaba à la segonda: s’arrestar ai formas paroxitoni seria fixar arbitrariament la lenga dins un estat anterior à la realitat actuala.

                Li formas ambé, amé, embé, emé, mé, son doncas plenament justificadi. Aquelu qu’an doi sillabas demàndon doncas l’accent sus la darriera, dins mé lo devèm laissar, per coerença tant coma per evitar de confondre m’au pronom personal me.

EN/NE, M’EN/ME’N, etc.

                Enclisi ò proclisi ? Lu occitanistas escrívon abitualament li formas enclitiqui (me’n, te’n, se’n, ne’n), alora que lu mistralencs emplégon pusleu li formas proclitiqui (m’en, t’en, s’en, n’en). Denant de respoandre, cau saupre s’emplegam EN ò NE.

                S’escrivi: de pan, n’ai; de poesias, n’audi sovent, es clar qu’emplegui NE m’una elision.

                Dins una frasa dau meme tipe, ma davant consonanta, en provençau coma en niçard avèm [’nƞ], que d’unu vorríon escriure ne’n ma li explicas aquí-sota fan vèire que vau mai l’escriure n’en: n’en parli, n’en volèm.

                Dins lu autres cas, es generalament dich qu’avèm, per exemple, me (mi) + ne = me’n. Aquò si porria admetre en regarjant unicament lu exemples donats au promier paragrafe. Ma tèn plus se regarjam d’autri construccions.

                Es vèr que lo lengadocian di : lo’n = lo + ne, que lo gascon di no’n = nos + ne Ma es pas vèr per toi lu dialèctes. En Provença, per exemple, si di l’en, que podèm pas escriure autrament, cen que fa ben vèire que si tracta de lo (l’) + en.

                Mema caua m’ai pronoms me (mi), te (ti), se (si) : toi lu «saberuts» s’arrèston totjorn à la tèrça persona. S’anésson un pauc vèire au plural, veiríon que dins una partida de Provença (e totjorn en niçard) nos devèn n’ davant vocala, e vos devèn parierament v’ : n’ajuda per nos ajuda, v’ajuda per vos ajuda, e naturalament : v’en parli.

                Fa que, per lo provençau e lo niçard, lu tenents de l’enclisi son constrenchs de presentar e d’emplegar de paradigmes incoerents e gramaticalament faus!

                Un exemple patetic es lo vèrbo s’en anar :

s’en anar

se’n anar

m’en vau

t’en vas

s’en va

s’en anam

v’en anatz

s’en van

me’n vau

te’n vas

se’n va

se’n anam

v’en anatz

se’n van

                À tau ponch que, per evitar l’incoerença, lu aparaires de se’n anar preconíson d’emplegar s’enanar, que dona :

m’envau

t’envàs

s’envà

s’enanam

v’enanatz

s’envàn

                E aquò, en realitat, es just una forma que reconoisse ipocritament la validitat de s’en anar, à la diferença que s’emplégon d’accents !

                Li a finda li formas dau tipe n’i en doni = n’en doni à eu (à ela), que non si pòu escriure *n’ie’n doni, e doncas fa ben vèire que siam en presença de EN.

                Dins un article publicat dins LO LUGARN¹, Cristian

RAPIN escriu:

«Lois Alibèrt rapèla que NE repren sa forma primitiva EN dins los gropes de pronoms après : Lo, Las, Los, Nos, vos.

Son tombats dins lo gorg mas pensi que los en tirarem.

Vos ai pro vistes. Anatz-vos-en ! »

«L’advèrbi pronominal NE es sovent redoblat dins la lenga parlada.

Aqueste pastís es bravament bon. N’en vòli mai.

Ai pas cap de rason de lo sacar defòra. Donatz-me n’en.»

                Retèn doi cauas importanti per lo noastre prepaus:

1) EN es la forma primitiva.

2) EN es la forma qu’apareisse dins la construccion redoblada, qu’es la forma proclitica N’EN.

Doncas, en Provença, e especialament à Niça, cau emplegar N’ davant vocala (exemples mai aut : n’ai, n’audi), e EN dins lu autres cas, que nen fa emplegar li formas proclitiqui : m’en, t’en, s’en, n’en, coma l’en, v’en.

¹ N° 118.

ENZIME / ENZIMA

L’origina grèga en- + zýmē deuria ben donar enzime. Ma la diversitat es granda!

COUPIER dona un enzimo, LAVALADA dona un enzime, RAPIN dona un enzime, ZINGARELLI (italian) dona un enzima (masc), lo castilhan a enzima (fem), lo portugés a enzima (fem.) e lo catalan a un enzim(a).

Ma lo lexic de biologia de l’IEO a retengut una enzima. Nos alinherèm doncas sobre d’aquesta causida.

ESCLAVITUT / ESCLAVITUD

                Lu diccionaris mistralencs dónon esclavituda (MISTRAL, CASTELLANA, COUPIER) e aquelu occitans dónon esclavitud. Avèm ja parlat de la finala en –A dins l’article à prepaus de abitud/abituda. Ma aquí lo problerma es leugierament diferent: l’italian a schiavitù, au contrari de abitudine, e cen que nos ocupa es doncas de saupre se devèm notar esclavitut ò esclavitud.

                Coma totjorn, per vèire li cauas mai clarament, cau anar faire una virada dins li lengas vesini...

                L’espanhòu a esclavitud. Ma coma dona juventud dont escrivèm joventut, ciudad dont escrivèm ciutat, nos avança pas gaire!

                En catalan, dónon esclavitud, ma es largament espandida la forma esclavitut (l’ai trovada tant en valencian coma en aragonés).

                L’italian, eu, destria gioventù, schiavitù de abitudine, solitudine.

Doncas, se seguissèm cen qu’avèm escrich per abitud(a), devèm destriar joventut, esclavitut de abitud(a), solitud(a). Avèm minga rason de causir la forma en –D, que nos faria tombar dins una ... esclavitud catalanejanta...

ESPADASSIN / ESPADACIN

Lu diccionaris occitans dónon espadasssin, que seguisse lo francés spadassin., dau nom d’un personatge de Rabelais, lo comte Spadassin.

L’origina es l’italian spadaccino, que vèn de spadaccia, compauat de spada (espada) e dau sufixe pejoratiu –accia.

Lo catalan escriu espadatxí e l’espanhòu espadachín., formas que consèrvon estrechament la prononciacion dau –CC- de l’italian. Se faguessiam parier, cauria notar *espadachin.

En veent lo –C- de l’italian, si porria finda dire que la forma espadassin es un francisme, coma fantassin per *fantacin. La forma corrècta seria doncas *espadacin.

Pura, en occitan, lo sufixe pejoratiu correspondent es –ÀS (fem. –ASSA), que trobam dins espadassa. La forma corrècta es doncas espadassin.

ESPIA

Lo DICCIONARI ORTOGRAFIC menciona «espia? 1. espion nm/nf?» e, plus luènh «espion, a n». La question es de saupre quala forma devèm adoptar e, sobretot, de definir lo genre dau mòt espia en occitan.

MISTRAL dona espïoun, espioun, espien (m.), espia (g.) espìo (niç.), tot au masculin.

CASTELLANA dona spìa / espìa (e espièta, espioun, espiounage, spià / espià, tot aquò ben incoerent per lo e- inicial).

Lo diccionari CREO Provença dona espion (m.), en senhalant espia au feminin coma forma classica anciana.

Lu ancians, justament... LEVY e RAYNOUARD dónon solament espia au femenin.

Lo francés, eu, a eliminat épie (femenin) à la fin dau siècle XIIn per  li preferir espion, que vèn directament de l’italian spione.

L’italian a spia au femenin, que correspoande doncas à la forma classica de l’occitan, e spione, spiona (aumentatiu/pejoratiu, dei doi genres), qu’a donat lo francés espion.

L’espanhòu a espía, (n.m. e n.f.) e lo catalan a espia (n.m. e n.f.): an causit d’emplegar lo tèrme dins lu doi genres.

Doncas, en occitan, la forma classica es lo femenin espia, que non paua de problema à un Niçard acostumat à l’italian. Deu restar la forma de basa. Pura, podèm segurament ajustar la forma un espia, coma lu vesins catalans e castilhans. Tot en conservant un espion / una espiona.

ETC. / ECA.

                Si tracta aquí de capir perqué tant d’occitanistas escrívon eca. per l’abreviacion de la formula latina et caetera.

                Coma totjorn, una ulhada ai  formas presenti dins d’autri lengas nen serà d’una granda ajuda... Vaquí un pichin tableu:

Lenga

Forma completa

Abreviacion

LATIN

et caetera

-

FRANCÉS

et cetera

et caetera

et cétéra

etc.

ITALIAN

eccetera

ecc.

(etc.)

CASTILHAN

etcétera

etc.

CATALAN

etcètera

etc.

PORTUGUÉS

et cetera

etc.

ANGLÉS

et cetera

etcetera

etc.

&c.

ALEMAND

-

etc.

ÒC (mistralenc)

et caetera

et coetera

etc.

                De dont soarte, doncas, la forma aberranta *eca., que sembla en totala incoerença m’ai lengas-sòrres coma m’ai lengas qu’emplégon una forma analòga de la formula de basa?

                Una respoasta si pòu trovar dins lo DICCIONARI  de C. RAPIN, que dona:

Forma completa

Abreviacion

etcetèra

etc.

e çò autre

e.ç.a.

e causas autras

e.c.a.

                Doncas, à costat de l’abreviacion referenciala etc., RAPIN retèn doi siglas, e.ç.a. e e.c.a., ma pas *eca. m’ai tres letras estacadi.

Dins li abreviacions, vau mai s’en tenir à una forma comuna, coma fèm, per exemple, per km, hl. La forma englobanta es lo latinisme et cetèra, alora devèm escriure etc., coma lo fa justament Josiana UBAUD dins lo sieu DICCIONARI ORTOGRAFIC.

FANTASSIN / FANTACIN

                En veent lo –C- de l’italian, si porria dire que la forma fantassin es un francisme, coma espadassin per *espadacin. La forma corrècta seria doncas *fantacin.

                L’espanhòu e lo catalan non n’ajúdon, que díon respectivament soldado de infantería e soldat d’infanteria.

                Ma l’origina dau mòt es l’italian fantaccino, qu’es à l’encoup pejoratiu (sufixe –accio) e diminutiu (sufixe –ino) de infante (latin infans).

                Pura, en occitan, lo sufixe pejoratiu correspondent es –ÀS. La forma corrècta es doncas fantassin.

FARÇA / FARSA

Farcir ò farsir, etc.: lu diccionaris occitans trantàlhon: farça, farsum, etc.

N’i a finda que tèmpton d’establir una diferença entre farça, farcir, etc. per lo manjar e farsa, farsejada, etc. per si rire, coma l’italian, que destria farcire, farcia, farcito (= plen) per lo manjar de farsa per la comèdia.

La veritat es que l’origina es lo vèrbo latin farcire, que deuria donar unicament de formas m’un -C- ò un –Ç-.

FICHA, FICHIER, FICHAR, FICHATGE

                En defoara dei dialèctes que palatalíson abitualament lo C, la palatalisacion si deu defugir, en tant que francisme. Es coma aquò qu’escrivèm cambra e non *chambra, cavalier pusleu que *chivalier, causir e non *chausir, etc.

                Si recomàndon finda coma formas referenciali fica e fiquier en plaça de ficha e fichier. Sembla logic.

                Pura, se regarjam un pauc en cò dei vesins, non podèm plus èstre tant categorics!

                En italian, lo problema non si paua, que si di una scheda, uno schedario.¹

                Lo catalan escriu fitxa (que fa remontar au francés, per l’intermediari dau castilhan ficha), fitxer, fitxar, e fitxatge.

                Lo castilhan a ficha (efectivament d’origina francesa), fichero, fichar, fichaje.

Lo portugués a ficha, ficheiro, fichar.

La coerença m’ai parlars vesins nen demanda doncas de reconóisser l’origina frances d’aquela familha de mòts e de causir li formas ficha, fichier, fichar, fichatge, e non li formas artificiali *fica, *fiquier, *ficar, *ficatge.

¹ Un file (mòt american) en informatica e un archivio per l’ADN.

FOART

                L’adjectiu foart (fòrt) èra à l’encòup masculin e femenin dins la lenga anciana, per de rasons d’etimologia. D’aquí de noms coma Ròcafoart, dont l’adjectiu que sembla masculin (ma non l’es!) vèn completar un nom femenin.

                Èra parier per grand.

FONS / FOND

                En vièlh occitan, s’emplegava fons, fonz (funz, fons en vièlh francés), e fontz per la tèrra. L’origina es lo nominatiu latin fundus.

                Au jorn d’encuèi, avèm fons (coma en catalan), e lu sieus derivats coma fonsier, enfonsar (ALIBÈRT dona enfonzar).

                Ma lo niçard, qu’encara un còup seguisse la sieu rota à despart, di [’fuŋt(e)], e lo podèm pas escriure autrament que fond. Es una forma que vèn, coma lo francés modèrne, l’italian e lo castilhan fondo, dau latin fundum (es à dire de l’acusatiu, segond la règla generala dei lengas latini).

                Lo niçard deu doncas escriure lo fond, sensa qu’aquò l’empache d’escriure fonsier ni enfonsar coma tótei lu autres dialèctes d’òc, sensa tombar dins la leca de l’imitacion dau francés, que faria escriure *foncier e *enfonçar.

FORMA / FÒRMA

                Despí que vos parli de formas gramaticali, li a una question que mi tafura: devi contunhar à dire forma , coma ai totjorn audit dire en cò mieu, ò devi emplegar fòrma?

                Ai fach lo torn de quaucu Diccionaris: (ai causit d’escriure tot en grafia classica per èstre mai clar, e mai s’es pas la grafia d’origina dei obratges citats)

CASTELLANA (niçard-francés e francés-niçard) : fòrma. Causida estonanta, estent que lo repròche màger fach à CASTELLANA es de donar tròup d’italianismes e que l’italian, justament, a un [o] barrat.

BLAQUIERA (francés-niçard) : forma. BLAQUIERA emplega sovent una grafia personala, ma a lo meriti de rendre còmpte estrechament de la prononciacion.

CREO-PROVENÇA (francés-provençau) : forma / fòrma.

ALIBÈRT (occitan-francés) : forma.

RAPIN (françés-occitan): fòrma.

LAVALADA (francés-lemosin) : fòrma.

COUPIER (francés-provençau) : fòrma.

MISTRAL (Tresaur) : fòrma/forma (m., rh., d.), valent à dire, à l’engròs, fòrma en Reiaume e forma en Empèri.

M’arrèsti aquí per lu Diccionaris, estent que cadun aurà ja notat li contradiccions en niçard e en provençau tant coma en lengadocian. Ma la caua es encara mai complicada qu’aquò.

Normalament, se seguissèm la règla abituala, avèm una correspondença entre lo substantiu e lo vèrbo de la mema familha. Doncas, deuriavam aver d’un costat la fòrma/formar/ieu fòrmi/nautres formam (vèrbe à alternança vocalica), e de l’autre costat la forma/formar/ieu formi/nautres formam (vèrbe sensa alternança vocalica).  

Que n’en díon lu libres de conjugason e li Gramàticas?

La Gramàtica dau CREO-Provença dona lo vèrbo coma non sotamés à l’alternança vocalica; laissa doncas perdre, normalament, lo substantiu fòrma.

La Grammaire du verbe provençal de B. GIELY es en grafia mistralenca; deuria doncas seguir çcen que di MISTRAL, es à dire retenir per lo provençau lo substantiu forma e conjugar sensa alternança vocalica. Ma aquí, patatràs! Presenta lo vèrbo formar coma un vèrbo à alternança vocalica…

SAUZET & UBAUD :  formar es donat sensa alternança vocalica.

Vees lo pastrolh ! Cu a rason ? Ieu, pensi que devèm seguir ALIBÈRT e SAUZET & UBAUD, vist que l’etimologia latina fōrma dona logicament forma en occitan, m’un [u]. E fòrma sembla alora un francisme.

Contunhi doncas d’escriure la forma/formar/ieu formi/nautres formam.

FRASA, PARAFRASI, PERIFRASI

Vaquí una esitacion de finala : parafrasa e perifrasa coma frasa, ò parafrasi e perifrasi?

Lo grèc phrasis, paraphrasis e periphrasis dónon logicament frasi, parafrasi e perifrasi, coma per exemple crisis e analisis dónon crisi e analisi. Pura, escrivèm frasa. E en seguida, s’es escrich parafrasa e perifrasa, per coerença.

Una recèrca dins lu obratges d’occitan e dins li autri lengas dona d’opinions divergenti.

RAPIN, UBAUD, lu diccionaris dau CREÒ Provença e lo diccionari de l’Escòla de Bellanda dónon parafrasa, perifrasa. MISTRAL e COUPIER dónon parafraso, perifraso, CASTELLANA dona parafrasi, perifrasi.

Li autri lengas?

italian

parafrasi¹

perifrasi

catalan

paráfrasi

perífrasi

espanhòu

paráfrasis

perífrasis

galician

paráfrase

perífrase

portugués

paráfrase

perífrase

romanés

parafrază

perifrază

Per nos esclairar, podèm regarjar cen qu’an donat d’autres mòts grècs acabats en -IS, coma parenthesis, synthesis, analysis, crisis. E aquí pas de dubi en occitan: avèm parentèsi, sintèsi, analisi, crisi, formas que fan l’unanimitat dins lu obratges citats aquí sobre.

Dins li autri lengas, avèm :

italian

parentesi

sintesi

analisi

crisi

catalan

parèntesi

síntesi

anàlisi

crisi

espanhòu

paréntesis

síntesis

análisis

crisis

galician

paréntese

síntese

análise

crise

portugués

parêntese

síntese

análise

crise

romanés

parenteză

sinteză

analiză

criză

Siam en totala coerença mé l’italian, m’au catalan e mé l’espanhòu. Sembla doncas clar que, en causa de l’etimologia e de la mema coerença mé l’italian, lo catalan e l’espanhòu, si deuria dire parafrasi, coma sintèsi, parentèsi, analisi, crisi. Lo galician, lo portugués e lo romanés an de formas diferenti, ma que seguísson una logica intèrna.

Ma se regarjam à l’encòup cen qu’an donat respectivament paraphrasis e phrasis, en metent tot dins un solet tableu, avèm:

italian

parafrasi

frase

catalan

paràfrasi

frase

espanhòu

paráfrasis

frase

galician

paráfrase

frase

portugués

paráfrase

frase

romanés

parafrază

frază

occitan

parafrasa

parafrasi

frasa

Aquò complica li cauas! S’admetèm que parafrasi e perifrasi (CASTELLANA) son d’italianismes, li a plus gaire de coerença entre l’occitan e li lengas vesini.

Sembla totalament irrealista de cambiar frasa, soleta forma establida, en *frase, per s’alinhar sobre li lengas vesini, e podèm dire que tant vau conservar la coerença occitana parafrasa/frasa. Ma la forma parafrasi a per ela la foarça de l’etimologia e de la coerença m’ai lengas vesini, e per aquò la devèm causir en prioritat.

¹ Li èra una vièlha forma parafrase, coma lo galician e lo portugués, que non es plus d’usatge.

G / TG

                Si paua lo problema de G e de TG, que sovent l’usancier mejan à ben de mau à destriar quau deu emplegar

                À costat dei formas etimologicament corrèctas, avèm ja vist imatge, retjon, relòtge, es à dire una generalisacion dei formas mé T.

                Regargèm un pauc la parentèla …

latin

castilhan

italian

catalan

occitan

imagine

imagen

immagine

imatge

image

religionem

religión

religione

religió

religion

horologium

reloj

orologio

rellotge

relòge*

vertiginem

vertigo

vertigine

vertigen

vertige

viaticum

viaje

viaggio

viatge

viatge

paginam

página

pagina

pàgina

pagina/pàgina

* Forma etimologicament corrècta.

                Tres cauas son clari:

Lo castilhan a totjorn una consonanta simpla.

L’italian e l’occitan an la mema reparticion (ma l’italian fa totjorn sentir la diferença dins la prononciacion e a doncas besonh de destriar).

Lo catalan, de còups que li a, s’aluènha de l’etimologia per s’avesinar à la sieu prononciacion.

Que solucion adoptar?

Podèm contunhar de respectar l’etimologia, coma fan lu Italians: alora devèm foarabandir relòtge, imatge, retjon, vertitge e emplegar unicament li formas donadi dins lo tableu.

Podèm faire mai simple, coma lu Espanhòus: alora devèm totjorn escriure la consonanta simpla: viage, coma image, relòge, etc… Aquò vòu dire qu’anam pas cercar de borra sus un òu e consideram qu’avèm dapertot una prononciacion unica, simpla, coma en provençau. Ma non es la veritat...

Consideram que la consonanta dobla es l’evolucion normala de l’occitan, e notam imatge, relòtge, retjon, etc., coma viatge, lengatge, lorditge, etc.

Es clar que la promiera solucion m’agrada mai que li autri… Ma li a lo cas de relòtge, forma anciana que nen remanda au paragrafe c) d’aquí sobre...

GN / NH

GN ò NH ? La question si paua en tèrmes particuliers per lo niçard: en niçard, dins lu cas que lu doi gropes GN e NH correspoàndon d’un meme biais au son palatalisat [], lu devèm gardar tot-ai-doi ò devèm simplificar tot en NH ?

Aqueu son [] pòu aver doi originas :

GN qu’èra ja present en latin: agnus, stagno, etc., e s’es pi mudat en divèrs biais en occitan.

La notacion de l’evolucion de NE ò NI dau latin: aranea > aranha, senior > senhor.

La notacion d’aqueu son es estada caotica à l’AtgeMejan: IN, NN, IGN, INGN, GN, NH, NG, NGN e pas solament en occitan (es pròpi aquesta esitacion qu’explica en italian agnelo à costat d’angelo per lo noastre àngel).

                Lu principis de la grafia classica retènon per l’occitan estandard (ò referencial, coma v’agrada …) :

GN per [nn]

NH per []

Es per aquò qu’un mòt coma agnellu es passat à anheu, sensa conservar lo GN etimologic. Es per aquò qu’avèm dins una mema familha signe [’sinne] e sinhalar [sia’la].

L’afaire si complica en provençau. Lo GN a poscut evoluir fins à [wn] (sagnar = [saw’na], signe = [’siwne]). Ma non es una evolucion generala, perqué en d’unu luècs la prononciacion es [] (coma en italian), e avèm [’sie] e [sa’a]. GN recuèrbe doncas li tres prononciacions: [nn], [] e [wn].

Lo niçard, eu, palatalisa esquasi totjorn, valentàdire qu’avèm signe = [’sie] e sagnar = [sa’a], ensin coma aranha = [a’raa]. Ma simplifica GN en [n] dintre d’unu mòts sabents coma diagnostic ([djanus’tik]). Una solucion simpla seria d’unificar la notacion de [] en NH: sinhe coma sinhalar, etc., en conservant GN dins lu cas coma diagnostic.

Es una solucion que fonciona, ma unicament dins l’encastre d’una posicion limitada au niçard. Escriure sinhe per [’sie] demanderia finda d’escriure siune per [’siwne] à costat de signe per [’sinne], cen que revendria à abandonar lo concèpte de grafia englobanta.

Se volèm adoptar un vejaire englobant, cau conservar la notacion GN de l’occitan referencial, en precisant simplament qu’en niçard GN es [] dins la màger part dei cas e [n] dins quaucu cas particuliers. GN recuèrbe alora sus l’ensèms occitan li prononciacions: [nn], [n], [] e [wn], alora que NH serà emplegat per lu mòts dont lo grope es palatalisat per l’ensèms occitan: signe = [’siwne], [’sinne], [’sie] (en foncion dau parlar), ma sinhalar = [sia’la].

En realitat, la dobla prononciacion dau grope GN es pas una dificultat tant greva: après tot, si fa en francés sensa problema¹. Lo francés consèrva la prononciaion [gn] dintre de mòts coma agnosie, agnostique, diagnostic, etc.; lu mòts pertocats en niçard son lu memes: agnosia = [anu’zia], agnostic = [anus’tic], diagnostic = [djanus’tic], etc.

                Per nautres Niçards, la dificultat es totjorn de si situar entre lo niçardisme estrech e la noastra parentèla m’au provençau (que lo provençau oriental e lo niçard si rajónhon sobre mai d’un ponch, lo veï cada jorn mé lu mieus escolans dau Centre Var) : la solucion aquí prepauada permete de conservar una unitat grafica dins l’occitan oriental e, vist d’aquesta man de Ròse, nos sembla important.

                Empacha pas d’acceptar li variantas dau tipe sinhe, siune, etc. (es cen que s’es fach generalament dins lo DICCIONARI PROVENÇAU / FRANCÉS de l’Escomessa).

                Es finda la solucion preconisada per Robèrt LAFONT¹ ò encara per Joan-PÈIRE BAQUIÉ² (president de l’IEO 06, après discutida m’ai especialistas dau CREO Provença).

¹ Sabi que lo francés non es la referença absoluda …

¹ «Vos balhe rason. Lo principi pus generau de nòstra grafia es d’arribar tant coma se pòt à l’unitat d’escritura en tolerant la diversitat dei realizacions. Vese pas ont es la dificultat d’escriure signe e de prononciar [’sine], [’sie], etc. »

² « Bessai que lo ti pensaves ja, siéu d’acòrdi en plen per destriar NH  e GN, cau pas basta pensar « niçard », cau vèire cen que fa l’unitat de la lenga d’òc. La tieu demonstracion es bòna, cadun pòu legir segond lo luèc li diferenti valors de GN, seria una error de metre de NH dapertot. »

GRAND

                L’adjectiu grand èra à l’encòup masculin e femenin dins la lenga anciana, per de rasons d’etimologia. Per aquò la maigrand (la grand).

                Èra parier per foart (fòrt). D’aquí de noms coma Ròcafoart, dont l’adjectiu que sembla masculin (ma non l’es!) vèn completar un nom femenin.

                D’autres adjectius avíon la mema particularitat : aquelu acabats en –AL. ES encara lo cas en gascon : la causa naturau.

GROP / GROPE

Lo –E de sostèn, una vièlha istòria occitana…

                Quora lo Conseu de la Lenga s’es pauat la question, Jaume TAUPIAC m’a fach l’onor de mi demandar lo mieu vejaire. Es vèr que lu Niçards sàbon cen qu’es una vocala de sostèn, entre lu –E (lo luèc = [lu’lœke], parlat = [par’late], etc.), lu –O (lo galeròto), lu –A (l’abituda).

                Question: devèm escriure lo –E ò non?

                En cercant una respoasta, m’es venguda l’idea de grop(e). Ieu, ai totjorn escrich en niçard grop per lo nos e grope per la chorma, mai que segur sensa vertadiera rason etimologica.

Que n’en pènson lu autres? Ren de ben establit, me sembla… Ai fach un pichòt tableu de çò qu’ai poscut rapugar çai e lai dins lei Diccionaris:

PARLAR

= NOS

= CHORMA

CASTELLANA

Niçard

group

group, groupa

MISTRAL

Provençau

group

group

COUPIER

Provençau

Ø

group(e)

BLAQUIERA

Niçard

group

Ø

S.A.H.M.

Rocabrunenc

group

Ø

CREO PROVENÇA

Provençau

Ø

grop(e)

LAVALADA

Lemosin

Ø

grope

                Es remirable que lu tres diccionaris mai recents d’aqueu tableu (COUPIER, CREO-PROVENÇA e LAVALADA) dónon grop(e) ò grope per lo sens de « chorma ».  E J. TAUPIAC m’a confermat que d’autres diccionaris recents qu’avii pas sota lu uèlhs faíon parier. Presa en còmpte de la realitat de la lenga parlada?

Doncas, cresi que devèm escriure lo grope dins lo sens de « chorma » e gardar la forma à finala consonantica per lo sens de « nos » que trobam en niçard.

I INTERVOCALIC

Dins LO VÈRB OCCITAN, J. UBAUD e P. SAUZET escrívon :

« Una i intervocalica es jamai sillabica en occitan »¹

Aquò li permete de justificar li formas embraii, embraia, sensa l’emplec d’accents, e non *embràii, *embràia.

Solament, cen que pòu èstre vèr en lengadocian non l’es necessariament en niçard... Efectivament, la tombada de –S- intervocalic dona de formas coma [fa’ii], [di’ia], etc.

Après un escambi mé P. SAUZET, es apareissut clarament qu’en admetent lo postulat dau –I- intervocalic jamai sillabic, podèm considerar li formas niçardi dont es vocalic coma d’excepcions, que noterèm alora m’un accent : faíi, diía.

Parallelament, escrivèm ja caua, paua, e non *càua, *pàua., e escriurèm la draia e non *la dràia.

E en alpenc, li formas en [’ajo] s’escriuran sensa accent : passaia (= passada), e non *passàia.

Es un sistema que permete d’esparnhar totplen d’accents.

¹ J. UBAUD e P. SAUZET, LO VERB OCCITAN,  EDISUD, 1995, p. 70.

IERARQUIA e GERARQUIA

La promiera question es de saupre se devèm causir gerarquia ò ierarquia.

En niçard, Castellana e l’Escòla de Bellanda dónon solament gerarquia. , Castellana dona una citacion de Raimon Feraud. À promiera vista, d’unu díon que gerarquia es un italianisme e que, doncas, lo cau defugir e li preferir la forma ierarquia, retenguda dins la nòrma alibertina.

Ma es mai complicat se donam una ulhada à cen que si debana per li lenga vesini:

Catalan

jerarquía

Espanhòu

jerarquía¹

Italian

gerarchia

Sicilian

jirarchia, girarchia

Galician

xerarquía

Portugués

hierarquía

Raynouard dona ierarchia/gerarchia, la segonda forma dins lo Libre dei vicis e dei vertuts. Aquò atèsta que la forma gerarquia es anciana. L’etimologia nos ensenha que ierarquia es una forma sabenta, dau latin medieval hierarchia(m), dau grèc ancian ἱεραρχία, (hierarchía). D’alhors, finda lo francés avia la forma gerarchie au començament dau s. XIVn!

Podèm doncas dire que gerarquia si pòu retenir coma referenciala dau niçard, e ierarquia coma varianta sabenta.

Aquí apareisse una segonda question: davant ierarquia, si fa ò non si fa l’elision de l’article?

Vaquí quaucu exemples trovats sus lo malhum:

totas las formas de ierarquia

la ierarquia

i a pas d’ierarquia

l’idèa de ierarquia

Dins divèrs articles de Wikipèdia: la ierarquia, ma finda «ierarquias, plural d’ierarquia»

Franc Bardòu escriu: la ierarquia

Sèrgi Viaule: sa ierarquia

S’atròva frequentament en occitan la ierarquia, la ierarquisacion, embé l’article sensa elision e embé l’iatus, e mai rarament l’ierarquia, l’ierarquisacion, embé l’elision. Si pòu pensar que per la màger part si siguèm laissats influençar per lo francés sensa si pauar la question¹.

Li formas dei lengas vesini presentadi dins lo tableu çai-sobre demàndon naturalament l’article complet. Aquò n’ajuda pas! Per malastre, l’exemple que Raynouard dona per ierarchia non es dins una construccion embé un article. Ma la forma ierarquia es finda legitima, e doncas avèm besonh d’una règla clara.

Per anar mai luènh si devèm pauar la question dei autres mòts occitans que lo sieu equivalent en francésa un H aspirat à l’iniciala.

francés

occitan

La Haye

L’Aia

La Havane

L’Avana

la habanera

l’avanera

la hallebarde

l’alabarda

le héros

l’eròi

le hyiéroglyphe

l’ieroglif(e)

le hiatus

l’iatus

la hanche

l’anca

le hareng

l’arenc

le hautbois

l’autbòi

la hauteur

l’autessa

le haut-parleur

l’autparlaire

le hollandais / la hollandaise

l’olandés / l’olandesa

le hameau

l’ameu

la honte

l’onta

Per armonisar, cauria notar parierament l’ierarquia., l’ierarquisacion (-izacion), l’ierarca. E doncas faire parier per toi lu autres mòts qu’an en francés una H aspirada à l’iniciala.

D’un autre caire, lu mòts qu’an conservat en occitan la forma d’origina embé l’iniciala H aspirada dévon conservar l’article complet sensa elision:

                lo hàmster

lo hamburger

lo hockey

lo hèrtz

lo haschich (ma l’ashish)

lo hara-kiri

¹ Ancianament hierarquía.

¹ E ieu finda dins lo Diccionari e dins lu mieus romans policiers.

IMAGE / IMATGE

Lo Conseu de la Lenga Occitana presenta lo problema –AGE/-ATGE d’un biais estrange¹… Indica una forma iniciala femenina una image, coma una plantage, una borrage, una cartilage, forma passadi pi au masculin en pilhant lo sufixe –ATGE : un imatge, coma un plantatge, un borratge, un cartilatge.

Aquí lo C.L.O. si destaca de la règla de basa de la grafia occitana, qu’es totjorn estada d’escriure -G- quora avèm un -G- etimologic (religion de religionem, vertige de vertigo) e –TG- quora avèm una formacion segondària (metge, de medicus, viatge de viaticum, etc.)...

Devèm finda dire que MISTRAL dona ja image au masculin : doncas non es tant recent. E per aumentar la confusion lo catalan emplega imatge au femenin, cen que vèn roïnar la bèla teoria dau C.L.O.

Pura, Jacme TAUPIAC va dins lo meme sens, ma en donant una explica mai pertinenta²: l’impossibilitat d’escriure image en bearnés. Considèra que la forma imatge a alora un avantatge doble : es englobanta e nos avesina au catalan.

Ma es ben embarrassant per lo parallelisme entre l’occitan e l’italian, que l’italian a immagine, e pas *immaggine.

Cen que pòu semblar totalament incoerent es que lo C.L.O. escriu imatge (forma considerada populària), ma imaginar, imaginacion, etc. (formas sabenti) e pas *imatginar, *imatginacion. E, dins lo meme temps, consèva d’unu mòts mé –G- : Cartage, mage.

Cen qu’escriu TAUPIAC nen deuria logicament menar à Cartatge, matge.

Que dire, alora ? En defoara dau bearnés, podèm contunhar d’escriure image, cartilage, etc., coma region, religion, etc., en faça de viatge, metge, etc. Ma es clar que la recèrca d’una grafia englobanta nen deu menar à imatge, cartilatge, Cartatge. Dins l’encastre d’un Diccionari, es evident que cau donar la dobla intrada.

Aquò dich, si porria finda preconisar image coma forma referenciala e imatge coma excepcion bearnesa...

¹ LINGÜISTICA OCCITANA, NUMÈRO 6, decembre de 2007, Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana.

² L’OCCITAN ESCRICH, IEO, 2004.

IMPERFACH DAU SUBJONTIU

                Per l’imperfach dau subjontiu, s’es sovent lejut que li formas referenciali avíon un [ε] (dubèrt) e que lo [e] (barrat) d’unu dialèctes coma lo niçard èra una evolucion foara nòrma.

Ma lu tèxtos dei trobadors fan rimar lo subjontiu imperfach en –ES mé de mòts coma cortés, pris, conquis: an doncas forçadament un [e] barrat.

En catalan, son finda de formas mé [e] (barrat):

cantés

cantessis

cantés

cantéssim

cantéssiu

cantessin

Doncas, li formas referenciali de l’occitan son clarament:

cantessi

cantesses

cantesse

cantessiam

cantessiam

cantessiatz

cantésson

                Li formas escrichi m’un È, recuèrbon solament la prononciacion m’un [ε] (dubèrt), que s’aluènha de la forma classica e non respècta la diversitat.

ITALIANISMES : ràdio, corso, ghetto…

Tota lenga viva deu saupre digerir lu manleus que fa ai lengas estrangieri. Vaquí quaucu exemples de mòts que pàuon totjorn un problema ai Occitans.

Toscano/Toscanò, etc.

Ghetto/ghettò.

Ràdio/radiò.

Corso/corsò.

Lo mieu nom es TOSCANO (= abitant de la region Toscana). Es un nom italian. D’unu occitanistas l’an sovent escrich d’un autre biais, per temptar de conservar la prononciacion tot en emplegant li règlas de la grafia occitana classica. E ai augut liejut Toscana (qu’es [tus’kano]/[tus’kana], prononciacion que correspoande au nom de la region italiana ò à l’abitanta de la region, ma pas à l’abitant) e Toscanò ([tuska’no] qu’es una imitacion dau francés [toska’no]).

Lo Majorau Andrieu COMPANH, eu, m’a totjorn sonat Toscan ([tus’kaŋ]), forma occitana corrècta. Ma ieu ai pas vergonha dei mieu originas, e ai conservat la forma italiana dau mieu nom, qu’escrivi doncas TOSCANO e li consèrvi la sieu prononciacion italiana [tos’kano].

L’italian ghetto es aquí à l’origina. Lu Francés an fach que repilhar lo mòt italian en lo prononciant à la francesa, es à dire en desplaçant l’accent sus la darriera sillaba: [’get:to] devèn [ge’to]. E l’occitan? Sovent, emplegam la forma francesa, qu’escrivèm ghettò; si pòu justificar se consideram que lo mòt nos es pas vengut de l’italian ma dau francés. Se que non, devèm gardar la forma italiana ghetto e la sieu prononciacion italiana simplificada [’geto].

Perqué pas emplegar la solucion dau niçard? Lo diccionari de CASTELLANA dona una forma guet, qu’es una boana adaptacion de l’italian (coma Toscan per Toscano).

3) Radio si pronóncia [’radjo] en italian. Radiò es un francisme (justificat se consideram que lo mòt es vengut dau francés à l’occitan), ràdio es la forma etimologicament mai corrècta (dont devèm acceptar que lo –O de la fin a per toi lu parlars d’òc la  valor [o]).

4) Un problema identic à-n-aqueu de ghetto/ghettò si paua per lo corso/corsò carnavalesc: se consideram que nos vèn dau francés, devèm escriure corsò (e li conservar la sieu prononciacion francesa), se consideram l’origina italiana, devèm gardar la forma italiana corso e la sieu prononciacion.

Question subsidiària: d’unu que son d’acòrdi per escriure  li formas italiani preconíson de li escriure en italicas. Siéu pas segur que sigue vertadierament necessari.

IZAR / ISAR

Siam toi d’acòrdi, aquò es evident, per escriure precisar à costat de precís: es una question de coerença de la lenga. Lo problema que fa nàisser tant de garrolhas es aqueu de realisar/realizar, armonisar/armonizar, etc.

Robèrt LAFONT mostrèt, i a ja longtemps, perqué si deuria escriure realizar, electrolizar, preconizar, etc.; non li torni. Lo problema de LAFONT foguèt que la sieu demostracion, justa qu’es pas de dire, a còntra d’ela la sieu complexitat que fa que solets lu iniciats n’en poàdon capir li justificacions.

                E mai d’un occitanista a preferit escriure mai simplament, coma lo francés, realisar, electrisar, preconisar.

                Pi d’autri votz se son levadi per dire que calia rasonar en tèrmes de familhas de mòts: -ISAR per lu mòts d’una familha en –S, -IZAR per lu autres: precís/precisar, analisi/analisar, ma preconizar, realizar.

Promier problema: la cobla realizar / realista vèn contradire lo bèl ensèms promier…

                Segond problema: lu tenents d’aquela teoria s’apontèlon sobre una pretenduda coerença panlatina ; en clar, díon que devèm faire coma lu Italians e lu Espanhòus.

L’enuèi es qu’en realitat lu Italians an analisi/analizzare, elettrolisi/elettrolizzare, etc., lu Espanhòus análisis/analizar, electrólisis/electrolizar.

                Alora, se volèm seguir la règla de la coerença, devèm escriure en occitan analizar, electrolizar, paralizar, etc. còntra precisar, avisar; es à dire emplegar la règla definida per LAFONT, qu’es aisat à faire per cu conoisse l’italian ò l’espanhòu…

                Ma podèm finda seguir l’exemple francés de la simplificacion e totjorn notar –ISAR. Après tot, es vèr que « dins l’estat social qu’es la lenga nòstra, tot çò que va dins lo sens de la simplicitat e de la correccion de lectura es una bona causa » (dixit… J. TAUPIAC, OCCITANS! n° 92).

Aquò, lo diíi en tractant la question dins li mieu CRONICAS, ma aduï aquí un element noveu.

Lo C.L.O. e d’unu « especialistas » an totjorn explicat qu’una pròva que si devia emplegar –IZAR èra dins l’usatge anglés de -IZE. Siéu anat un pauc refestonar sus lo malhum, e cen qu’ai trovat es espantant!

Lo Diccionari d’Oxfòrd e aqueu de Cambridge dónon ben -IZE, ma l’usatge e toi lu autres diccionaris dónon -ISE (e tolèron -IZE), dau temps que l’american emplega unicament la finala -IZE.

En clar, lo francés e l’anglés an simplificat en -S-, coma l’occitan à passat temps, dau temps que l’espanhòu e l’italian, elu, an conservat -Z- (ma aquò s’explica perqué la sieu prononciacion non es [z] coma en cò noastre). Lo C.L.O. e lu «especialistas» nos auríon doncas mentit per ignorança? Tot aquò mi vèn encara confortar dins la mieu idea d’emplegar la forma mai simpla, -ISAR/-ISACION.

LAUSANGE / LOSANGE

Vaquí un mòt que sembla simple, e pura si pòu esitar sobre la sieu forma: lausange ò losange?

                Cen que fa dubitar ensinda, es que l’etimologia dau mòt non es clarament definida.

                L’italian fa remontar la losanga au francés losange, qu’es donat «d’etimologia incerta»¹. Aquí, cau doncas anar vèire cen que si di en francés.

                Per lo LAROUSSE etimologic, lo mòt vendria dau gallés *lausinc, de lausa, «pèira plata» (la noastra lausa/lauva), ò de l’arabi lawzinag, malevat dau pehlevi lawzenak, de lawz, que designa una amèndola.

                Meyer-Lübke fa parierament remontar lo mòt à una forma lausiae, dau gallés ò de l’iberic.

                Pura, es clar qu’en francés s’escriu embé -O- despí longtemps. S’atròva ja ensinda au siècle XIIIen, per designar una forma dau blason femenin. Cau notar qu’à l’origina e fins au siècle XVIIIen, es un mòt femenin.

Ma d’autri ipotèsis sus l’etimologia dau mòt francés vènon semenar la confusion: corrupcion per laurange à causa de la sieu semblança mé al fuèlha de laurier, loxangle fach à partir dau grèc λοξός, loxós («biais») e du latin angulus («angle»), perqué lu lausanges fan un cairat pauat de travèrs, espanhòu losa («cairat per pavar»), arabi lu:z («amèndola»), per l’intermediari dau derivat arabopersan luzi-i:nag e aparentat à l’italian lasagna.

Que retirar de tot aquò?  La forma occitana mai logica sembla lausange, à partir de lausa/lauva. Franc se consideram que lo mòt, coma per l’italian, nen vèn dau francés, qu’alora si porria escriure losange (ma aquí cauria poder precisar la data dau manleu).

Notarèm doncas lausange coma forma referenciala e losange coma varianta.

¹ ZINGARELLI, VOCABOLLARIO DELLA LINGUA ITALIANA, Zanicchelli, Bologna, 2001.

LEI / LÈI

Lo latin lex, legem a donat en occitan la lei (grafia classica oficiala) e la lèi (grafia mistralenca). Cu a rason?

L’ortografia lei, m’un [e] barrat, es conforma à l’etimologia, e ALIBÈRT a doncas rason de l’escriure.

Ma la prononciacion correnta es m’un vocalisme dubèrt e lu principis generals de la grafia classica demàndon de notar È.

L’ortografia mistralenca es conforma, ela, à la prononciacion. En mai d’aquò, a lo meriti de destriar lo mòt de l’article provençau plural lei.

La question es de saupre se volèm una lenga en armonia mé la sieu realitat actuala ò una lenga etimologicament irreprochabla, ma petrificada dins una forma que, fin finala, la rende artificiala...

En d’autres tèrmes, que volèm? Tenir còmpte intelligentament de cen que sobra de la lenga ò recampar aquelu quaucu tròç e lu normalisar mai que de rason?

Remarca interessanta: l’italian, à costat de legge ([’ledde]), forma correnta e actuala, etimologicament e foneticament justificada, m’un vocalisme barrat, a augut tambèn una forma lei m’un vocalisme dubèrt [’lεj], bessai analogica dau pronom personal lei (aquesto d’aquí m’un vocalisme naturalament dubèrt).

LI / L’I

                Parlam de i, li, l’i per indicar lo luèc.

                D’unu condàmnon la forma li en explicant que la forma d’origina es i e que devèm doncas escriure l’i en referença à-n-aquesta forma originala.

                La GRAMMAIRE DU PROVENÇAL dau CREO-PROVENÇA nòta (p.62): « Les parlers provençaux autres que le rhodanien ont substitué li à i; il est possible de noter l’i pour éviter la confusion: li vau ou l’i vau ».

                Cau notar que li Valadas occitani d’en Piemont, en alpin oriental, an la forma lhi.

                La forma i vèn à l’encòup dau latin hic e dau latin ibi.

                La forma li vèn de illi, illic.

                Li a segurament contaminacion de li (à eu, à ela, à elu), ma l’italian medieval avia li dont aüra emplega ci/vi: li era, c’era, v’era. E a totjorn l’advèrbi de luèc lì.

                Alora, nos podèm acontentar de li, sensa la forma farlabicada l’i.

LI A / LI ES

                Per dire cen que correspoande au francés il y a, l’occitan emplega generalament lo vèrbe AVER: i a / li a un camin,…

                Lo niçard emplega la mema forma: li a un camin. Ma lo parlar corrent a finda una forma m’au vèrbo ÈSTRE : li es un camin.

                Aquela forma es la forma d’usatge au passat: li èra un aubre, e si tròva au futur : li serà de gents.

                Es aisat de pensar qu’aquela forma vèn de l’italian: c’è un cammino, c’era un albero.

                E, parier coma en italian, si fa l’acòrdi, non m’au COD dau vèrbo aver, ma m’au subjècte dau vèrbo èstre: « li son tres òmes au vilatge » (A. PELHON).

                Ai cercat un ligam encara mai estrech entre lo niçard e l’italian. E l’ai trovat. Dins la DIVINA COMÈDIA (foant de tota l’inspiracion italiana modèrna, coma cadun saup…), Dante escriu :

                « ma non li era sospetto » (Inf., XXIII, 54)

(provençau: mai i avié pas de rason d’aguer paur, niçard: ma non li èra de rason d’aver paur)

« ché non li era altra  grotta » (Inf., XXXIV, 9)

(provençau: que i avié pas d’autra sosta, niçard: que non li èra d’autra sosta)

                « che non li è guado » (Purgatòri, VIII, 69)

(provençau: perqué i a pas de mejan, niçard: perqué non li a de mejan)

                «  Ombra non li è » (Purgatòri, XIII, 7)

(provençau: i a pas una ombra, niçard: non li a una ombra)

Cau notar que la forma emplegada dins la DIVINA COMÈDIA s’emplega pas plus dins la lenga modèrna. N’en sobra unicament lo promier element, es à dire l’advèrbi de luèc lì. E per lu calucs de poesia, ajusterai que dins lu exemples dantescs çai-sobre siam à cada còup en presença d’una sinalèfa (es à dire que lo I de l’advèrbi e lo E dau vèrbo son ligats dins la prononciacion): lu promiers doi exemples còmpton per sièis pens cadun, lu autres doi per quatre pens cadun.

Au passatge, podèm vèire qu’avèm bessai toart de nos cercar de nièras per sacher se devèm escriure li ò l’i coma n’i a que fan, estent que lo ligam entre lo niçard e l’italian lì nos encoratja à escriure li.

LOÍS

                Longtemps, s’es escrich Loïs, prononciat [lu’is]:

« ò sant Loïs, grand rèi de França… »

(Mans de Breish)

                Solament, la grafia Loïs correspoande pas à la prononciacion [lu’is], mai à [’luis], coma païs correspoande pas à [pa’is] ma à [’pais].

                La correccion de païs en país si justifica completament e si capisse facilament, perqué avèm un mòt en –S m’un accent tonic sus la darriera dei sieu doi sillabas, e dont l’accent, doncas, si deu escriure; e coma lo A es forçadament una vocala, país si legisse naturalament en doi sillabas: [pa’is].

                Ma lo problema es malaisat per Loís, estent que lo O pòu aver doi valors: la vocala [u] ò la semi-consonanta [w].

                Se consideram qu’avèm [lu’is], coma avèm dich mai aut, alora devèm escriure Löís.

                Se consideram qu’avèm [’lwis], alora devèm escriure Loís.

                Dins la realitat de la lenga, s’atròvon finda [’luis] (doi sillabas, accent sus la promiera) e [lu’i] (doi sillabas, accent sus la segonda e pas de [s]), que si porríon escriure respectivament Loïs e Löí en respectant estrechament lu principis de la grafia classica.

PRONONCIACION

ORTOGRAFIA CORRESPONDENTA

[lu’is]

Löís

[’lwis]

Loís

[’luis]

Loïs

[lu’i]

Löí

                La veritat es qu’avèm besonh, tant que possible, d’una forma englobanta. E Loís es aquela forma, que recuèrbe naturalament li doi formas generalament emplegadi (li promieri), accentuadi sus lo I.

                Avèm ja admés qu’un mot coma coerent fa tres sillabas, sensa aguer besonh d’un signe diacritic per separar la promiera de la segonda, alora podèm ben admetre que Loís si pòu legir [lu’is] tant coma [’lwis].

MA / MAS

                Parlam aquí de la conjoncion adversativa, que lu mistralencs escrívon ma en niçard. La forma d’origina es lo latin magis.

                Lo provençau emplega aüra dins la forma mai ([’maj]) tant coma advèrbi que coma conjoncion, lo lengadocian mas ([’mas]) coma conjoncion e mai coma advèrbi e lo niçard mai coma advèrbi e [’ma] coma conjoncion.

                Per l’advèrbi, pas de problema, qu’avèm dins lu tres cas mai. Per la conjoncion, la nòrma oficiala occitanista, per lo niçard, es mas, e non ma (italian e grafia mistralenca), dins l’amira d’una grafia englobanta. Pura, se si seguisse aquela idèia, si deuria finda escriure mais en provençau, per tornar à la forma medievala. Perqué tornar metre en niçard aqueu –S amudit e pas en provençau ?

                L’evolucion retenguda dins la nòrma oficiala occitanista es :

Latin magis

  forma referenciala mas

formas modèrni [’mas], [’maj], [’mes], [’ma], escrichi respectivament mas, mai, mes, mas.

Lo problema es qu’aquela evolucion es en contradiccion mé la forma medievala mais. Seria mai logic considerar que l’occitan occidental es anat vèrs mas / mes, coma lo castilhan más ò lo catalan mes, dau temps que l’occitan oriental amudiva la finala per passar de mais à mai e à ma (coma l’italian, qu’a mai per l’advèrbi e ma per la conjoncion).

E lu autors niçards? Raimon FERAUD emplega quora mas, quora mays : la promiera forma justifiqueria d’escriure mas en niçard (amudiment dau –S, doncas si garderia la forma escricha dau lengadocian), la segonda justifiqueria ma (amudiment de –IS, doncas si noteria coma en italian).

TORRINI escriu mai, que confirma en niçard l’evolucion mais>mai>ma. Parier per RAIBERTI, CRISTINI. RANCHER e GUISOL escrívon ma (dins una grafia italianejanta), coma après elu toi lu autres que van escriure en grafia « mistralenca ».

MARMO / MÀRMOR

Lo tèrme, derivat dau grèc μάρμαρος / mármaros, que designava à l’origina una pèira lusenta, pi dau latin marmorem e indicava tota pèira que si podia polir. Au jorn d’encuèi, designa totjorn tota ròca dura que pòu pilhar un bèl aspècte per polissatge, ma designa mai especificament la ròca metamorfica que contèn essencialament de carbonat de calci de formula CaCO3.

Se regarjam dins quauqui lenga d’Euròpa, avèm:

alemand

marmor

catalan

marbre

castelhan

mármol

italian ancian

marmore

italian

marmo

portugués

mármore

lombard

marmor /marmol

sicilian

màrmuru

venecian

màrmaro

aragonés

marbre

ancian francés

marbre / maubre

francés modèrne

marbre

En occitan ancian, trovam la forma marmre (tombada dau O latin), marbre (evolucion normala coma camera > camra > cambra), marme (Feraud).

En occitan modèrne, avèm marbre, maubre, marme, marma (femenin). À Niça, la forma correnta es marmo, segurament una sobra de l’occitan medieval marme e una influença de l’italian marmo.

Lo niçard presenta finda la varianta ortografica màrmol, e la forma derivada marmolier per marbrier, marmorier. Aquesto darrier tèrme remanderia logicament à una forma màrmor, coma en lombard. La prononciacion seria la mema qu’aquela de marmo [’marmu], cen que non paua de problema, vist qu’avèm ja l’exemple de pèjor, dont lo -R non s’aude.

Li a minga traça escricha de la forma màrmor en niçard, e mai se seria una forma normala. Pura, Joan-Pèire Baquié si sovèn que son paigrand, originari dei Valadas Occitani d’Itàlia, emplegava aquesta forma e lo sieu derivat marmorista.

Si pòu doncas rasonablament donar màrmor coma forma referenciala, parallèlament à cen que s’es causit de faire per pèjor.

MASCLE e FEMEU

Una question d’acòrdi malaisida : l’acòrdi en genre dei adjectius mascle/femeu: li flors mascles e li flors femeus ò li flors mascli e li flors femèli?

Lo francés non pòu ajudar per saupre s’emplega masculin ò femenin, estent qu’a doi adjectius en -E. Ma fa l’acòrdi au plural: des fleurs mâles.

Ai cercat la solucion en italian, à l’article maschio : de còups si fa l’acòrdi (voce maschia, chiave maschia ma una volpe maschio, vite maschio/vite maschia).

e à l’article femmina : vite femmina, due figlie femmine.

En provençau, COUPIER acòrda totjorn per mascle, esita per femeu.

RAPIN fa parier (dona un exemple de DELTELH/I.ROQUETA: « de tridas masclas e de tordres femes » e un autre de JB FABRE: « una sèrp feme »).

                Es qu’una flor, d’un sèxe ò de l’autre, demòra totjorn UNA flor. Ma una lèbre? S’es un mascle, pòu semblar estrange d’escriure una lèbre mascla, una rateta mascla, doi aiglas mascli en plaça de una lèbre mascle, una rateta mascle, doi aiglas mascles (coma en italian).

Mi sembla que la solucion en occitan sigue de faire en foncion de cada cas, segond lo sens e la percepcion que s’en pòu aver.

MITAN

Lo niçard emplega lo mitan e la mitan. Confonde lu doi sens, aqueu de la geometria e d’ambient e aqueu de la mièja part. S’atròva confirmat dins MISTRAL.

Generalament, lu autres dialèctes destríon lo mitan / la mitat.

Es vèr que per la mièja-part la lenga medievala a mitat, meitat, e aqueu polit vèrbo meitadar (partir en doi). Ma lo niçard emplega jamai aquesti formas.

MOND / MONDE

La causida de mond per curbir à l’encòup [’muŋ] e [’muŋde] fa aparéisser una ignorança de la prononciacion dau -D final dins l’ensèms dei parlars d’òc.

Lo -D final, en niçard, pòu èstre mut, coma dins grand, alemand. Ma quora es prononciat, correspoande à [t(e)] coma dins vèrd, fond.

Doncas, causir d’escriure mond dont la prononciacion es [’muŋde] vòu dire causir de prononciar [’muŋ], perqué mond non pòu recurbir la prononciacion [’muŋde].

MOT / MÒT

                J. TAUPIAC mi demandèt un jorn perqué escrivii totjorn mòt [’mt] e jamai mot [’mut], en mi precisant que la forma m’un [u] èra la forma classica (veritat que, de segur, es pas contestabla). E mi demandèt  de vèire dau costat dau niçard e de la region niçarda per trovar una explica.

La Gramàtica de MICEU (1840) dona [’mt], escrich evidentament mot dins la sieu grafia.

Per RANCHER, en fulhetant lo sieu Poema La Nemaïda, trovam:

IV, 139-140: «  Degun dai congiurat, quach’eloquent e dot,

                                Après un tau discours non augia dire mot ».

 191-192: « E per fa veire a toui, che noun es pi tant sot,

 La bouca de darié lacia a la fin lou mot ». 

La rima es clara : avèm un [] (cau pas confondre aqueu [] m’au –O- de non, dont RANCHER escriu –O- per  [u] davant la nasala).

3) Lo gavoat TORRINI (1607-1678) escriu mout, coma lo provençau BRUEYS (Ais, mema epòca).

                Avèm doncas una forma classica, mot, que devèm recomandar, e un gallicisme, mòt, (renforçat encara per l’italian motto, e mai se lo sens es pas lo meme) que nen remanda à la question abituala: que faire d’un gallicisme (ò d’un italianisme) de lònga establit e devengut, ben sovent, la soleta forma d’usatge? Segur que devèm conservar mòt en niçard, tot en conoissent la forma classica mot.

MÚGEL / MÚJOL

Aquí, pas de problema per lo –L final de  múgel/mújol, que son li formas etimologicament corrècti ja presenti dintre la lenga medievala.

Veirèm alhors que non es totjorn tant aisat …

N’ES VÈR?

Expression correnta en niçard, sovent emplegada dins li òbras de F. GAG, equivalenta dau n’est-ce pas dau francés.

Ma coma l’escriure exactament?

Lo problema es qu’es un italianisme: « N’è vero sior Cancian? » (Goldoni).

En italian, es clar qu’es "non è vero". Per nautres, una forma *n’e vèr respècta ben la prononciacion, ma correspoande plus à ren de la lenga noastra! Una grafia que respectesse la lenga seria n’es vèr, ma alora correspoande pas plus directament à la prononciacion [ne’ve]. Question de convencion…

NÈSCI  / NÈCI

                Lu diccionaris de MISTRAL, de CASTELLANA (niçard), de COUPIER (provençau) dónon la forma NÈSCI, ma ALIBÈRT, lo CREO-Provença, LAVALADA (lemosin) dónon NÈCI. Cu a rason? Remontèm un pauc dins lo temps…

                RAYNOUARD cita d’exemples de B. de BORN, Uc de SANT CIRC, G. FAIDIT & PERDIGON, B. CARBONEL e G. de BORNELH (tot de beu monde!), mé la forma NESCI.

                L’origina latina esNESCIUS, en clar: « ignorant ». Vèn ddau latin NESCIO (« sabi pas »), contrari de SCIO. La forma etimologica corrècta es doncas NÈSCI (vèire l’italian NESCIO). Ma perqué, alora, la simplificacion alibertina en NÈCI?

                Li a ja una possibla confusion me NEC, qu’es eu totalament etimologic (dau bas-latin *NEQUUS, de NEQUAM, « que vau pas ren », « de marrida qualitat »). RAYNOUARD dona d’exemples de NEC (P. d’ALVERNHE, Monge de MONTAUDON), dont NEC, de tota evidença, a lo sens de NÈSCI.

E pi ALIBÈRT a segurament regardat dau costat de l’espanhòu (NECIO) e dau catalan (NECI), ma sensa acabar lo sieu estudi de la question. Perqué se lu Castilhans e lu Catalans escrívon finda CIENCIA, nautres escrivèm etimologicament SCIÉNCIA / SCIENÇA (cf. italian SCIENZA).

                Vist que lu doi mòts an la mema raíç, devèm emplegar la mema règla, e doncas escriure NÈSCI coma SCIÉNCIA / SCIENÇA.

                Encara un còup, es ben beu de parlar de parentèla entre li lengas latini, mai lo cau faire completament, per evitar de muliplicar li incoerenças… Ò alora volèm que l’occitan sigue un parlar de … NÈSCIS!…

NIGÈR E NIGÈRIA

Coma dire ai gents dau Nigèr e dau Nigèria? Totplèn d’òbras de referença presènton solament la forma nigerian. Coma totjorn, un còup d’uèlhs à d’autri lengas nen pòu faire lume:

NIGÈR

NIGÈRIA

Francés

nigérien

nigérian

Catalan

nigerí

nigerià

Italian

nigerino

nigeriano

Castelhan

nigerino

nigeriano

Anglés

nigerian

nigerian

Galèc

nigeriano

nigeriano

Còrse

nigerianu

nigerianu

Portugués

nigeriano

nigeriano

Romanés

nigerian

nigerian

Alemand

nigerianer

nigerianer

Dins aqueu tableu, podèm vèire que li a de lengas que fan la diferença e d’autri non. Sembla mai logic de faire la diferença en occitan. Se seguissèm cen que si di en catalan, castelhan e italian, aurèm doncas: nigerin per lo Nigèr e nigerian ner lo Nigèria.

NISSA / NIÇA

La question si paua de saupre se devèm escriure Nissa ò Niça (nissart ò niçard, ...), estent que li doi formas si poàdon trovar e que, per un còup, la separacion non si fa entre Mistralencs e Occitanistas.

Cau, per començar, recensar li formas conoissudi, dei originas au jorn d’encuèi.

Au siècle IInd avant J.-C., avèm en grèc Νικαιάς. Pi, au siècle d’après, lo latin Nicaea (Plina e Pomponius Mela), à-n-aqueu d’après Νίκαια Μασσαλιωτῶν, Nicaea Massiliensium (Ptolemeu). Au siècle seguent, trovam en latin Nicia,  e au siècle IVn Nicea.

Lo cartulari de Lerins, just après l’an 1000, poarta Nica e Nicia, e aqueu de l’anciana catedrala indica Nicea en lo 1108 e Niza en lo 1152, pi Nicia e Nicie. Trovam finda Nitia.

Ramon Feraud, eu, emplega Niza.

D’autri formas s’atròvon, coma Nixe, Nisza, Nycia, Nisa, Nisso (1536, à Venço).

Au siècle XVIIn, avèm Nissa, Nisse, Nysse (Gioffredo).

Es clar que passam dau grèc Νίκαια (Nikaia) ai formas Nicea, Nicia en latin, e l’etimologia latina, de tota evidença, demanda un –Ç- en lenga modèrna: es la solucion retenguda tant per MISTRAL coma per LAFONT.

Pura, n’i a per aparar la forma Nissa en s’apontelant sobre li formas medievali Nissa / Nisa (lo -S-, dins aquesto cas es prononciat coma -SS- dins l’autra forma). Ma non devèm denembrar que lo Ç es una invencion relativament recenta, e la lenga medievala, doncas, avia que -S- ò -SS- dont nautres destriam –SS- e -Ç-. Vaquí quaucu exemples:

Vièlh occitan

Lenga modèrna

causar

semblansa

amasar

peison

garsa

pasar/passar

cauçar

semblança

amaçar

peisson

garça

passar

En realitat, cen que l’occitan medieval escrivia un còup -S-, un còup -SS-, un còup -Z- avia segurament una prononciacion intermediària, bessai ben coma en espanhòu lo -C- davant E ò I e lo -Z- davant A, O, U.

Un mòt latin coma facia(m) rèsta en vièlh occitan sota la forma fàcia, ma passa finda à fasa, fasi que dónon faça, fàci(a) en lenga modèrna (dont faça es pas un gallicisme, ma l’ortografia modèrna d’una forma classica...).

 Seria coerent escriure Niça à costat de faça / fàci(a), cauçar, caçar, ... (ò alora cauria *Nissa, *caussar, *cassar, ... en laissant perdre definitivament lo Ç, cen que non es una boana solucion!), e li formas derivadi niçard, niçarda, niçardisme,...

Cau finda dire que lu tenents de la grafia italiana (en seguida de RANCHER) son sovent lu promiers à aparar la forma Nissa. En realitat, es sobretot perqué non poàdon emplegar la forma Niça, vist que dins aquesta grafia Ç  a la valor dau grope CH de la grafia mistralenca e de la grafia classica (e CH  representa [k] coma en italian).

Ò / OA

Lo n° 535 dau Gai Saber, dins la sieu presentacion dau Gelós castigat (p. 431), menciona :

                « Una remarca : estent que lo ò es sistematicament diftongat en [wa] dins la lenga de TOSCANO la notacion « fonetica » oa es inutila. Basta d’escriure ò, la grafia de l’intèrsistème. »

                Es una objeccion qu’auguèri ja l’oportunitat de lièger e d’audir mai d’un còup. Pura, la lectura ... dau Gelós castigat sufisse per donar d’exemples que vènon còntra : dòna, nòble...

Efectivament, dire qu’en niçard Ò es totjorn diftongat, es erroneu. Es l’error que faía ja lo Sector Lingüistic de l’IEO  e que fan ipocritament lu tenents d’una uniformisacion esconduda. Auguèri l’escasença de n’en discutir dins un escambi de corriers embé manti personas, especialament embé J. TAUPIAC.

                En niçard coma en provençau, li a de Ò que non son diftongats, coma lu mòts citats aquí sobre, ò encara escòla, ròda, la conjoncion ò, d’uni alternanças O/ Ò dins li conjugasons (notar/nòti, ò per lo Ò de vòu [’vɔw] (dau vèrbo voler) que, se siguesse diftongat, doneria [’vwɔw] / [’vwaw]). E parierament lo Ò de còup [’kɔw] que, se siguesse diftongat, doneria [’kwɔw] / [’kwaw].¹

                L’error vèn d’una mesconoissença dau niçard (ma cu auria la pretencion de si presentar coma « especialista de toti li variantas de l’occitan » ?). E non es lo solet exemple : si porria parlar dau « –i- intervocalic jamai vocalic » (en contradiccion mé la conjugason niçarda dei vèrbos dire, faire), ò encara de la notacion me’n, te’n, ne’n, etc. (totalament coerenta en lengadocian e incoerenta en niçard e en provençau, que demàndon m’en, t’en, n’en, etc.).¹

                Lo CCÒC-País Niçard faguèt la causida de la notacion OA dins li annadas ’70. D’autres, coma JL SAUVAIGO,  escrívon UÒ (coma lo UO dei Italians, causida que crea una confusion m’ai mòts coma fuòc presents dins d’autres parlars), ò encara Ô, coma B. Fruchier, de Luceram.  D’autres escrívon Ò en dient, sota votz, que, après tot, una uniformisacion de la prononciacion non diftongada porria èstre una dralha interessanta per l’avenir de la lenga. E quora ieu nòti boan/boai, la Grammaire du provençal dau CREÒ-Provença nòta curiosament bòn, pl. bòai (alora que la forma coerenta seria bòn/*bòi), cen qu’es un biais de reconóisser implicitament que la forma boai es la mai adaptada.

                Cau finda notar que lu adversaris mai acanits de la notacion de la diftongason de Ò apàron mé la mema energia la notacion de la mema diftongason en aranés: uart per òrt, dont preconisi oart en niçard. Dónon coma argument que Ò es pas totjorn diftongada e que, doncas, cau marcar la diferença... Pròpi cen que dii ieu per lo niçard! Perqué una règla per lo niçard (e lu autres dialèctes occitans de França) e una autra per l’aranés? L’aranés non es d’occitan?

Si noterà finda que lo romanés conoisse lo notacion OA per [wa] : floare (= la flor), noastra/voastra (formas dau possessiu au femenin identiqui ai formas niçardi).

Alora, aquò devèn una question de causida ideologica: marcar lo particularisme ò tendre vèrs una uniformisacion. Se militam per una lenga estandard, unica, la question non si paua. Li a pas besonh de n’en discutir. Se causissèm de notar la diftongason, OA sembla «la solucion pas tant marrida»¹.

¹ Vèire infra l’article CÒUP/COP – TRÒUP/TRÒP.

¹ Vèire infra, l’article EN/NE, M’EN/ME’N, etc.

¹ L’expression es de J. TAUPIAC.

PALHAÇA / PALHASSA - PALHAÇO / PALHASSO

Dins lo n° 558-559 dau GAI SABER, p.96, Joan Penent explica que si deuria emplegar Palhaça, e non Palhassa, còmpte tengut de l’origina italiana Pagliaccio. Ajusti lo palhasso, que dins la Comtea niçarda si fa lo Campionat dau Monde dau lançar de palhasso. E dire à quauqu’un qu’es un palhasso, non es un compliment!...

Efectivament, l’origina es ben l’italian Pagliaccio. Pura, Joan Penent s’engana quora retèn que la forma italiana mena forçadament au Ç en occitan, coma aquò si produe dins d’autres cas: treccia (it.) / trèça (occ.), straccio (it.) / estraça (occ.), braccio (it.) / braç (occ.), etc.

Dins Pagliaccio, avèm paglia (palha en occitan) e lo sufixe pejoratiu -accio, qu’en occitan es rendut per -às: tempaccio (it.) / tempàs (occ.). Son doncas li formas Palhassa e palhasso que son corrècti.

Aquò non empacha que si deuria estudiar la question per d’autres mòts, coma vernís, que si deuria escriure pusleu verniç (italian vernice).

PANTO / PÀNTOL

Aqueu mòt paua lo problema de –L final. Es à raprochar dau francés pantois, que vèn dau vièlh francés pantais (coma en occitan), pantaisier (lo noastre pantaiar).

Ma cau pilhar pantais, pantaiar, dins lu sens medievals de « cruci, torment, angoissa, respiracion dificila (que si retròva dins lo francés panteler, pantelant), confusion, agitacion » (Raynouard). E li a doncas d’expressions dau tipe « èstre en pantais », « metre en pantais », etc.

Dins lo francés panteler, pantelant, siam en presença d’una substitucion de sufixe à partir dau vèrbo pantoiser. Doncas, lo –L- a minga justificacion etimologica e non pòu explicar lo –L en occitan.

Alora, normalament, la forma etimologicament corrècta mi sembla panto.

Dont li cauas si complícon, es qu’à costat dei formas d’aqueu tipe, en lengadocian, s’atròva pàntol. Es la forma donada dins MISTRAL, à costat dau provençau panta (mistr. panto), pantre.

ALIBÈRT, eu, dona pàntol coma forma referenciala, ma panto coma varianta locala. E mescla aquelu mòts mé panturla, ma sensa n’en donar l’etimologia...

Dins li ISTORIETAS DAU TUCOLET¹, Antonin PERBÒSC emplega pantol.

Lo CREO-Provença dona unicament pàntol, ma non cresi qu’àugon pensat à tot aquò...

                 Per acabar, ieu cresi que la forma etimologicament corrècta es panto, e pàntol es un lengadocianisme (e encara, pas dapertot en Lengadòc ...). Levat de trovar d’autri cauas, mi sembla corrècte de notar: panto (forma promiera) / pàntol (varianta lengadocianejanta).

Lo problema d’aqueu –L final si paua finda per de mòts coma mújol, rango e pitos.

¹ Letras d’òc, 2011.

PARCIMÒNIA, PARCIMONIA, PARSIMÒNIA, PARSIMONIA

L’escòla francesa nos a totjorn ensenhat que s’escriu parcimonie e non *parsimonie. E en occitan? Coma totjorn, nen cau anar vèire cen que fan li autri lengas romaniqui e finda l’etimologia dau mòt.

Italian, espanhòu, catalan escrívon mé -S-, coma l’anglés, mentre lo portugués escriu embé -C- coma lo francés.

L’etimologia es discutida: n’i a que dónon lo latin parcimonia, n’i a que dónon lo participi passat latin parsus, dau vèrbo parcer., d'autres dónon lo latin classic parsimonia (proparoxiton). Lo Gaffiot dona parsimonia coma forma referenciala e parcimonia coma varianta.

Mistral dona parcimounié, en diguent que si basa sobre l’espanhòu e lo portugués parcimonia, cen qu’es en contradiccion embé cen que venèm de dire per l’espanhòu, e en donant l’occitan ancian parcitat, que significa moderacion.

En occitan, si paua un autre problema: cau escriure lo proparoxiton parsimònia (parcimònia) ò lo paroxiton parsimonia (parcimonia)?

L’italian, l’espanhòu e lo catalan an parsimonia, lo portugués parcimónia, doncas li lengas mai vesini à l’occitan an lo proparoxiton.

Mi sembla doncas que devèm escriure en occitan parsimònia, mé la varianta parcimònia.

PARTEJAR / PARTATJAR

                Doi formas si fan concurrença dins l’occitan parlat: partejar e partatjar. Lu doi son sentits coma francismes. En efècte, la forma classica es partir (conjugat mé sufixacion: ieu partissi, tu partisses, etc., coma lo vèrbe finir, au contrari dau vèrbo partir = s’en anar que, dins d’unu dialèctes coma lo niçard, a totjorn la conjugason simpla). Ensin, Arnaud de Maruelh escrivia:

« Aissi parti natura

los dos entre las gens ».

                E lo substantiu correspondent èra partiment:

« Sitot no s’es lo partimen engal »

(Aimeric de Pegulhan)

                Dins lo sens dau francisme «partejar una idea, un sentiment , etc.» avèm en occitan lo vèrbo compartir (aquí l’italian emplega condividere).

Mai recentament, lo sufixe –EJAR, foarça corrent en occitan (-EGGIARE en italian), a permés de crear un vèrbo partejar à partir dau nom part: es una formacion populària logica e espandida: negrejar, parpelejar, etc. (cau notar que l’italian a parteggiare, ma dins lo sens particulier de «prendre partit»). La forma partejar es es un francisme pusleu ancian: es ja presenta dins lo VOCABULARI d’HONNORAT.

                D’un autre costat, avèm recuperat lo francés partage, devengut partatge en grafia classica, que dona evidentament lo vèrbo partatjar. De segur, partatge e partatjar son francés à l’origina, e auriavam toart de laissar perdre partir e partiment, formas classiqui totjorn vivi, ma un substantiu en –ATGE non es tant estrange qu’aquò en occitan.

                Doncas, se volèm jugar ai puristas purs e durs, cau emplegar partir, compartir e eliminar totalament partatge, partatjar e partejar.

PÈJOR

Un autre problema de consonanta finala, doblat d’una analogia mé l’italian...

La forma generala occitana es pièger, ja presenta en lenga medievala, à costat dei formas peger, piejer, pejer, pieier, pejor, peior, peire. En niçard, la forma correnta es [’pεdu], segurament sota l’influença de l’italian peggio.

En catalan, s’escriu pitjor, peor en catilhan. En mistralenc, s’escriu pèjou, e en grafia occitana si deu escriure pèjor, forma ja presenta en occitan medieval, etimologicament coerent mé pejorar, pejoratiu, etc.

PELIÇA / PELISSA

                Devèm escriure peliça ò pelissa? (e derivats)

                Raynouard dona pelissa (Marcabrun), ma aquò non ajuda, vist que la lenga anciana non avia lo Ç. Dona finda pellicier / pellecier (exemples de G. de Bornelh, Monge de Montaudon).

                Memi constatacions dins Bartsch.

                L'italian a pelliccia, pellicciere.

                Es vèr que lo catalan a pellissa, ma l'etimologia es lo latin pellicea, pellicerius.

                Doncas, normalament, mi sembla que devèm escriure peliça, pelicier.

                Lo castilhan a pelliza, que confirma lo Ç.

PEN

Lo niçard emplega pen dont la forma panoccitana es pè(d). Au contrari de cen qu’avànçon d’unu puristas de la nòrma occitanista, veï mau coma si porria escriure pèd per curbir la prononciacion [’pεƞ].

La mema analogia que ce / cen? M’èri pensat aquò à l’origina, ma ALIBÈRT dona penejar, penet, penon, penejada, à costat de pesegada, pesada (clarament responsable de peada en niçard...) e ai trovat penada sota la pluma de JF BRUN.

A l’intrada penado, MISTRAL remanda au latin perna, « pèd ». Ailàs per eu, GAFFIOT dona à perna lo sens de «cuèissa».

Alora mi siéu dich: perqué pas una parentèla m’au francés panard ? Lo diccionari etimologic Larousse dona lo latin pannus, « tròç d’estòfa », e lo Tresaur de la Lenga Francesa remanda au provençau panard, «gòi», de pan, «costat». Aquí, retorn à MISTRAL, qu’à l’intrada panard remanda ... au niçard pen ò au latin perna.

Retorn à la casa de partença...

PINTRE

Es vèr, la lenga classica a pintor e penheire. Ma pintre fa partida dei francismes « installats », dificiles à suprimir... Es ja present dins Miqueu TRONC, e MISTRAL dona solament pintre/pentre (gascon). Dau rèsta, lo DICCIONARI de l’Escomessa nòta « pintor (vx. cf. pintre) ».

D’un autre caire, mi sembla que de pareus coma sentir / sentre, decidir / decidre, porríon legitimar un pareu pintor / pintre.

Doncas, mi sembla legitime d’admetre la forma pintre, à costat de la forma classica pintor.

PITOS / PÍTOLS

À prepaus dei mòts en -O/-OL, avèm ja vist que panto es la soleta ortografia corrècta en niçard ò en provençau (*pàntol non si justifica), alora que dins d’autres mòts, coma mújol, lo –L final es justificat.

En cercant una etimologia possibla de pitos / pítols, per vèire se lo -L final si justifica, ai trovat dins MISTRAL pito, en francés pite, qu’es una anciana moneda (= un quart de denier = mièja-obòla). MISTRAL dona d’exemples coma «Lou malur qu’avié pas ’no pito» (M.TRUSSY).

La lenga medievala avia picta (forma identica au bas-latin, de pictaventium), que RAYNOUARD (LEXIQUE IV 535, I) dona dins un tèxto trach de l’Istòria de Nimes (1453). La raíç es la mema que per Peitau, Peitieus, Peitavin, justament perqué èra una moneda facha à Peitieus.

Alora, l’ortografia etimologica seria lu pictos. Ma aquí, doi remarcas:

1) Non ai d’explica per lo passatge au masculin (pura, son de cauas qu’arríbon sovent en lingüistica ... S’atròvon d’exemples entre lo francés e li autri lengas romaniqui, ma finda au dedintre de l’occitan: lo pibol / la píbola).

2) Vist que degun auria l’idea d’escriure *Pectau, *Pectieus, *Pectavin (li formas vocalisadi Peitau, Peitieus, Peitavin son medievali), la forma pito es coerenta.

PORCALHA e PORCARIA

Un problema pauat au VAU (pròche de Brinhòlas, dins Var), dont li a una Confrarié deiMèstres Tastaires en Porcarié. Un dei sòcis, un jorn, sI pauèt la question d’aquela porcarié.

Lo TRESOR DÓU FELIBRIGE dona:

pourcarié:

estable

carn de poarc

aulesc

obscenitat

pourcaio:

carn de poarc

ladre, gentalha

Lu Diccionaris de C. RAPIN (francés / lengadocian), R. ROURRET (francés / provençau) et I. LAVALADa (francés / lemosin) dónon porcalha per la carn,  reservant porcarié/porcariá per lu autres sens.

Pensi que se MISTRAL dona lo sens de «carn de poarc» à pourcarié, seria mai corrècte l’emplec de porcalha e doncas transformar Lei Mèstres Tastaires en Porcarié en Lei Mèstres Tastaires en Porcalha (en grafia mistralenca: Lei Mèstre Tastaire en Pourcarié / Lei Mèstre Tastaire en Pourcaio).

POSSESSIUS FEMENINS EN NIÇARD

Parlam de l’adjectiu possessiu femenin, plaçat davant lo nom. Au singulier coma au plurau, la vocala finala dispareisse dins la prononciacion:

La mieua → [la ’miw], [li ’miw]

La tieua → [la ’tiw], [li ’tiw]

La sieua → [la ’siw], [li ’siw]

                Coma escriure aqueli formas?

                Se vorguessiam conservar de formas completi, cauria notar:

la mieua/la tieua/la sieua taula
li mieui/li tieui/li sieui taulas

e considerar que la vocala finala dau possessiu aquí non si fa audir... Seria ben complicat!

Li formas retengudi per lo CLO son:

la mieu, la tieu, la sieu, li mieus, li tieus, li sieus.

Ma li a aquí una incoerença entre singulier e plural e, d’un autre caire, li formas li mieus/li tieus/li sieus taulas son d'aberracions: non es lo –S qu’es amudit, ma la sieu vocalisacion!

Una promiera possibilitat seria de notar l’elision:

la mieu’, la tieu’, la sieu’, li mieu’, li tieu’, li sieu’.

Solament, escrivèm la mieu/la tieu/la sieu taula au singular, sensa marcar per un signe quau que sigue l'amudiment de la finala -A (la mieua/la tieua/la sieua): aquí toi son d’acòrdi!

Doncas, per coerença, vau mai escriure li mieu/li tieu/li sieu taulas.

PRÈMI E PRÈTZ

Es escrich dins lo n° 140 de Anem ! Occitans !, p. 18 : « ... reçaupèt lo grand prètz de l’Acadèmia Carles Cròs... »

Reçaupèt pusleu un prèmi, dau latin praemium, ma pas un prètz, dau latin prĕtium !

Lo francés confonde lu doi sens en prix. La lenga occitana medievala, e mai se conoissia premi, à-n-en crèire RAYNOUARD, faía parier en donant finda à pres (prètz) lo sens de prèmi :

« Costuma es que ieu ieu laisse a vos,

Esta festa, 1 pres o dos. »

(Evangèli de Nicodèma)

Ma l’exemple non es pertinent perqué, mé tot lo respècte deugut à RAYNOUARD, una confrontacion mé d’autri versions fa aparéisser qu’aquí pres a lo sens de presonier.

Per s’en tornar au prètz, cau dire que li autri lengas latini fan la diferéncia entre la recompensa (ò la competicion que pòu permetre de ganhar la recompensa) e la soma que si deu pagar.

catalan : premi /  preu

castilhan : premio / precio

portugués : prémio / preço

italian : premio / prezzo

piemontés : premi / pressi

còrse : premiu / prezzu

En occitan, devèm doncas dire : « lo Grand Prèmi dau Mónegue », « la distribucion dei prèmis », ma « lo prètz de l’essença a encara aumentat ».

PREMISSA E PREMÍCIAS

Vaquí doi mòts que si sèmblon e que convèn doncas de destriar embé precision!

Lo latin praemissus a donat en catalan premissa, en castelhan premisa, en francés prémisse. L’italian, eu, emplega la forma premessa, atestada au s. XVIn, qu’apareisse coma una forma populària. Es un tèrme de lògica, que designa li promieri proposicions d’un sillogisme ò una proposicion que mena à una consequença.

Per lo niçard, lo diccionari de CASTELLANA dona premessa, coma en italian. Podèm retenir aquesta forma coma varianta populària à costat de la forma sabenta premissa.

D’un autre costat, lo latin primitiae a donat en italian primizie, en catalan primícies, en castelhan, primicias, en francés prémices. Aquò designa, en particulier, li promieri manifestacions de quauqua ren: li premícias de l’amistat.

Doncas, per l’occitan, avèm premissa e premícias, tot en notant en niçard la varianta premessa, qu’es segurament conservada per influença de l’italian.

PRESA / MES(S)A

Prendre a coma participi passat corrent pres. Lo femenin es presa (pressa si pòu finda trovar d’après MISTRAL).

Metre a coma participi passat mes. Au femenin, si tròvon mesa e messa. E aquí comença lo problema, que d’unu vorríon vèire unicament la forma mesa.

Dins l’usatge corrent, la finala en –ES dona sovent un femenin en –ESA:

borgés  borgesa

francés  francesa

marselhés  marselhesa

Ma espés  espessa (justificat per l’etimologia spissa).

Alora, perqué messa (e lu sieu derivats) ?

Lo latin avia missus, femenin missa, que dónon en italian messo e messa e en occitan mes e messa.

La simpla adjoncion d’un –E après lo francés mis ò d’un –A après l’occitan mes fa passar de [s] à [z]: francés mise, occitan mesa.

En occitan, avèm doncas:

Latin missus  mes  mesa (formacion populària dau femenin à partir dau masculin)

Latin missa  messa (formacion sabenta)

                Dau rèsta, M. ROMIEU e A. BIANCHI, dins LA LENGA DAU TROBAR, pagina 92, presènton li formas: mes, messa/meza e mis, miza.

Li doi formas, mesa e messa, son doncas legitimas, una tant coma l’autra.

PUEI / PIÈI / PI

                Se pilham la forma d’origina dau latin, post, arribam dins la lenga dei trobadors à pos, pus, pois, puois, pueis:

« E pueis me levi en sezent. » (A. de MARUELH)

« Quar si fai mal, pois abena. »

(P. d’Alvernha e B. de Ventardorn)

« Anc pueys, pos que la vi,… » (P. de Marselha)

                Per la lenga modèrna, ALIBÈRT dona dins lo sieu DICCIONARI: puèi, puèis, puòi e li variantas pèi, apèi, pèis.

Encuèi si tròva correntament en provençau la forma escricha pièi, à costat de puei, forma mai classica.

Escriure U cen que si di [j] dins una sillaba diftongada, aquò non es embarrassant, e lu exemples son nombrós en provençau: uèlh per [’jø], buòu per [’bjw], etc.

Alora, perqué emplegar la forma pièi, se la forma puei pòu perfiechament recurbir la prononciacion [’pjεj], que viu à costat de [’pчεj]?

Per coerença provençala m’au niçard. Aquò per doi rasons:

Lo niçard a lo puèi, dont lo provençau a lo puèg (lo puòg endacòm mai). Per ieu qu’emplegui quotidianament lu doi dialèctes, escriure pièi en provençau es mai clar.

La forma niçarda correspondenta à puei/pièi es pi: la parentèla es mai vesibla entre pi e pièi qu’entre pi e puei.

Mi sembla doncas que la forma pièi sigue recomandabla, à costat de puei, dont correspoande à la prononciacion, dins una dobla preocupacion de coerença d’un meme costat de Ròse e de respècte de la realitat lingüistica.

E aquò vau naturalament per lu compausats despuei/despièi/despí.

QUATÒRZE Ò CATÒRZE?

                Es sovent preconisada la grafia catòrze, en plaça de quatòrze. Ensinda dins ALIBÈRT, ensinda per lo Conseu de la Lenga, etc.; ma es pas segur que sigue una boana caua, ni que li rasons avançadi sígon vertadierament validi.

                J. TAUPIAC, dins lo sieu DICCIONARI DE MILA MOTS, escriu: «Confòrmament a l’etimologia, cal doncas escriure (…) catòrze . (…) catòrze e quatre son justificats pel castelhan qu’opausa catorce a cuatro, pel catalan qu’opausa catorze a quatre e per l’occitan de Gasconha qu’opausa catòrze a qüate».

                Dins aquelu parlars, es vèr, li a una diferença entre lo [ka] de 14 e lo [kwa] de 4. Ma Eric GONZALÈS, dins la revista RECLAMS¹, escriu: «Que causim d’escriver quatorze (meilèu que catorze, forma dada per divèrs obratges) en vistas de respectar la prononciacion [kw] qui existeish en parlars qui i a, com au parçan de Salias.»

Pura, dins lo meme temps, s’escrivèm catòrze e quatre, siam en contradiccion m’un principi general de la grafia classica, aqueu que demanda de respectar l’origina etimologica dau mòt. N’i a que deuríon tornar estudiar lo sieu latin: quattuordecim es de la mema familha que quattuor, e la coerença etimologica nen demanda quatòrze. D’alhors, l’italian a la cobla quattro/quattordici, coma lo francés quatre/quatorze.

                Alora? L’excepcion d’una partida d’un parlar d’òc non pòu impauar la règla au sieu ensèms, e encara plus pauc à l’ensèms occitan. Vau mai que la règla generala sigue fedèla à la coerença etimologica e que l’excepcion garde lo sieu caractèr d’excepcion: doncas, sera mai ben d’escriure quatòrze en considerant que lo gascon, en d’unu luècs pronóncia [kw] e en d’autres luècs [k] coma alhors.

¹ N° 858 (2021), pàgina 11, nòta 1.

QUE /QUÉ

                La distincion entre QUE, pronom atòne, e QUÉ, pronom tonic, es sovent estada mau capida perqué pas clara ò pas coerenta.

                Quora ALIBÈRT escriu (p. 94 de la sieu GRAMATICA) Qué que siá, es clar que cen qu’escriu QUÉ es pas tonic, perqué l’accent tonic de la frasa es sus lo vèrbo: [keke’sj].

                Alora, aquelu qu’escrívon *qué dises?, *qué fasèm?, etc., fan la mema error de fonetica sintaxica.

                Lo quite ALIBÈRT l’avia sentit, perqué escriu (ibid., p. 81): Que tocatz ? ([ketu’kas]/ Dison qué ? [dizuŋ’ke], es à dire lo meme mòt escrich de doi biais diferents en foncion de la sieu posicion dins la frasa: es ben en rapoart mé la fonetica sintaxica, ma en contradiccion m’ai principis generals de la grafia classica…

Per lo comun dei Occitans, que complicacion!

L’explica de J.TAUPIAC (LO CONVISE n° 81) es mai clara :

                «Que s’escriu sensa cap d’accent e s’elidís en qu’ davant un mot que comença per una vocala. [...] Que volètz? Que dises? Qu’es aquò?»

«Qué s’escriu ambe un accent agut e s’elidís pas davant un mot que comença per una vocala. Se pòt emplegar sol (e alara es l’equivalent del francés quoi) o, segon AlIBÈRT, pòt jogar «lo ròtle de complement preposisional sens antecedent quand es neutre e amb antecedent quand representa de causas». Se pòt emplegar dins l’interrogacion dirècta o indirècta.»

E dona d’exemples :

Qué!

Sabi pas qué dire.

Vesi a qué ne volètz venir.

De qué as paur?

                Question: de dont vèn tot aquò? Segurament d’una volontat, encara un còup, de regardar unicament dau costat de la règla castilhana!

                MISTRAL  emplega totjorn QUE, sensa accent e Xavier de FORVIERAS nòta li formas interoogativi DE-QUE / DEQUÉ.

Lo niçard, dins una interrogativa, emplega finda correntament la forma renforçada CEN QUE:

                Gé, cenqu’as? (Alan PELHON)

À cen que sièrve tot aquò?

Lu Occitans italianejants sàbon finda que l’italian fa la triada unicament entre CHE e CHÉ (= vist que, estent que, simplificacion de poiché, giacché), ma escriu che dici?, che facciamo?, che che sia, non c’è di che, sensa minga accent escrich, e sensa problema de confusion.

Alora, perqué s’embarrassar d’un accent en occitan?

RANGO / RÀNGOL

Pas de -L en finala per rango (aquí mi sembla clar que m’un vèrbo derivat ranguear li a pas de plaça per aqueu -L).

Lo provençau destria rango de ràngol (cf. lo vèrbo rangolar, « respirar mé dificultat, per un morent »).

RELÒTGE

                Per li rasons explicadi dins l’article à prepaus de G e TG, lo latin horologium dona naturalament en occitan relòge, e pas la forma relòtge generalament emplegada.

                Ma la forma relòtge es pas una invencion recenta: RAYNOUARD la dona dins un tèxto datat de 1413, just après un exemple de la forma relòge datada de 1428.

                Doncas, se la forma relòge es la forma etimologicament corrècta, la forma relòtge a per ela l’ancianetat.

                E li formas erroneï anciani finísson per devenir li formas correnti…

ROTACISME

                Auguèri un jorn l’oportunitat de lièger un document que venia dau Conseu de la Lenga Occitana e que presentava li sieu recomandacions per lo provençau. Diía en particulier que lo gavoat e lo niçard devíon abandonar lo sieu rotacisme.

                Vos parli pas dau morre que faguèron lu gavoats quora auguèron l’informacion!

                Ma, denant d’anar mai luènh, de qu’es aquela bèstia que li dièm « rotacisme » ? Es tot simplament lo passatge de L à R.

                Alora, lo gavoat escriu la barma per la balma (niçard e provençau mejan : la bauma), quarque per qualque (niçard e provençau mejan : quauque), etc.

                Lo niçard conoisse finda aqueu fenomène (e mai s’es pas tant espandit) : corcar (francés coucher, segurament influençat per l’italian coricare), carcular (per calcular), vorgut per volgut (provençau vougut), etc. ; veï mau coma lo niçard porria escriure au subjontiu dau vèrbo voler la forma *que ieu vòlgui quora pronóncia [ke jew ’vwargi] (preconisi, m’au CCO-País niçard, la forma voargui).

                La mieu clavadura serà interrogativa: voler à tot cost una grafia englobanta (« unica », « referenciala », e que ti sabi encara…), perqué pas? Ma es de coerença panoccitana que s’agisse: perqué, dins lo meme temps, admetre que lu Gascons poàdon escriure aquera, bèra, etc.?

SÈGLE ò SIÈCLE

Corregir siècle en sègle? Aquí mi sembla que li a una granda iprocrisia à preconisar sègle.

La lenga anciana avia sècle / sègle, e finda lu derivats secular / segular / segleiador, que deuríon èstre retenguts dins li preconisacions à costat de sègle, se volèm èstre coerents... Ma dins li preconisacions dei aparaires de sègle, trovam solament secular, secularizacion, secularizar, secularitat.

ALIBÈRT explica dins la sieu GRAMATICA OCCITANA que « Lo grop GL, sobretot après l’accent, se pronóncia KKL: règla, agla, sègle (rèkklo, akklo, sèkkle) ».

En soma, nos es recomandat d’escriure sègle e de lo prononciar [’sεkkle] esquasi coma siècle que prononciam [’sjεkle], tot en abandonant lu derivats m’au –G- .

Perqué, dins aqueli condicions, non s’escriuria directament la forma siècle, que tèn còmpte de l’evolucion tot en conservant lo –C- etimologic de sæculum ?

SEGON / SEGOND

                Si destria generalament segon (francés selon) e segond (francés second). La diferenciacion es pas recenta; ALIBÈRT dona un exemple de GODOLIN: «segon l’opinion comuna».

                Sembla que lu tèxtos ancians n’ajúdon pas gaire: RAYNOUARD dona segon per lu doi… Ma Ramon Vidal de Besalú, dins li sieu RAZOS DE TROBAR, emplega la forma segont per lo sens dau francés selon.

Etimologia:

                Secundum dona segon  (= francés selon e second) en occitan medieval.

                Secundus (cas subjècte) dona segonz en occitan medieval.

                L’influença de l’espanhòu, que destria según e segundo, es evidenta se destriam segon e segond; l’italian, eu, a gardat secondo dins lu doi cas.

                Aüra, se regarjam lo niçard, trovam, en grafia mistralenca, segount(e) per lo numeral e li doi formas segoun e segount(e) per la preposicion. Segond es la soleta forma que poasque rendre còmpte à l’encòup de segoun e de segount(e) : la diferenciacion segon/segond non fonciona en niçard.

                Un bèl exemple que, quora si fa una causida per l’ensèms occitan, non cau perdre de vista la diversitat, ni si basar sobre un dialècte solet!…

                E n’en siéu encara mai convint quora liègi dins una poesia dau poeta dau Montalbanés F. CAIRON, dins una adpatacion à la grafia normalisada de J. TAUPIAC:

                « Ò vaca, tu que siás grassa o magra sigond

                que comola es la granja o l’annada jalosa… »

                                                (« La vaca », vv. 1-2)

SOÏSSA / SOÍSSA

Lo CLO a causit la forma Soïssa, per lo país, e soís, soïssa coma nom e adjectiu. Es una còpia confòrma dau catalan Suïssa [sy’isa] / suís [sy’is], suïssa [sy’isa].

Que n’en díon lu noastres diccionaris ?

Castellana dona Suissa / suisse, versemblablament copiats sobre lo francés.

Lu diccionaris modèrnes dónon respectivament : Soïssa / soïsse per Rourret, parier per Coupier : Souïsso / souïsse. E lo CREO Provença repilha Soïssa / soís dau CLO.

E MISTRAL dins tot aquò ? Dona Souïsso / souïsse, suisse, sueisse (marselhés), suìssi (daufinés), cen que mena à Soïssa / soïsse tot en laissant la poarta dubèrta à soísse ([su’ise]).

Pura, aquela causida paua un problema d’accentuacion se regarjam l’etimologia e lu equivalents dins d’autri lengas.

Francés : Suisse [’sis] / suisse [’sis]

Portugués : Suíça [’swisa] / suíço [’swiso]

Italian : Svizzera [’svitsera] / svizzero [’svitsero]

Castilhan : Suiza [’swiθa] / suizo [’swiθo]

Genovés : Svíssera / svíssero

Romanche : Svizra

Alemand : Schweiz / schweizer

Anglès : Switzerland / Swiss

Dins toti aqueli formas, lo mòt comença per un S seguit de la consonanta [s] ò de la mièjaconsonanta [w], cen que nen deuria menar à Soíssa / soísse, a, m’un O prononciat [w] e un I tonic.

E à li ben pensar, si deuria escriure Soíça / soíce, en coerença embé l’origina tant coma embé la causida portuguesa.

TABAC / TABAT

Tabac ò tabat? Se durbètz lo Diccionari d’Alibèrt, trovatz lo forma tabat. Dins la seguida, C.Rapin e J.Ubaud an finda donat tabat. Ma tabac?

En niçard, Castellana dona tabac, e fa parier lo Diccionari dau CREO Provença per lo provençau.

Cu a rason?

L’etimologia remanda à l’espanhòu tabaco qu’es sigue eissit de l’arabe طُبَاق, ṭubāq, sigue un manleu au taïno, lenga d’una tribú antilhesa, en passant per lo creòle aïtian.

E se regarjam dins li autri lengas qu’an lo mòt, podèm faire lo tableu seguent:

afrikaans

tabak

alemand

tabak

anglés

tobacco

basc

tabakoa

catalan

tabaco

chèc

tabák

galés

tybaco

còrse

tabacco

creòle

tabak

danés

tobak

eslovac

tabak

eslovène

tobak

esperanto

tabako

estonian

tubakas

filipin

tabako

finés

tupakka

francés

tabac

frison

tabak

gaelic d’Escòcia

tombak

galician

tabaco

georgian

tambako

indi

tambaako

indonesian

tembakau

irlandés

tobac

islandés

tóbac

italian

tabacco

japonés

tabako

leton

tabaka

lituanian

tabakas

malaisian

tembakau

maltés

tabakk

maòri

tupeka

neerlandés

tabak

nepalés

tambākū

norvegian

tobakk

portugués

tabaco

rus

табак

soaïlí

tumbaku

somali

tubaakada

suedés

tobak

yiddish

tabak

Doncas, per coerença, sembla logic en occitan d’escriure tabac (e lu derivats).

En francés, lo -T- es finda present, dins la tabatière. S’explica en dient qu’aqueu -T- si seria impauat après l’amudiment dau -C final.

Mistral dona taba, tabac (lengadocian), tabat (gascon), que laisseria pensar que tabat porria èstre un gasconisme. Doncas pas una forma referenciala per l’occitan. Pura, tot si complica quora si ve que Mistral dona per lu derivats li formas tabatar, tabatejar, tabatós, etc.¹, mentre per lo provençau e lo niçard dona li formas m’un -C-.

                Doncas, cau retenir:

li formas en -T- per lo gascon e lo lengadocian (e doncas per l’occitan estandard).

li formas en -C- per lo niçard e lo provençau.

¹ Dins Mistrau, tabata, tabateja, tabatous. Dins lo present article, avèm notat en grafia classica per facilitat.

TAÇA / TASSA

                Lei diccionaris non son totjorn d’acòrdi: n’i a que dóon la forma m’un -Ç-, d’autres aquela embé -SS-. Coma totjorn, nen cau anar cercar dau costat de l’etimologia e dei autri lengas.

                L’origina dau mòt es araba ṭāsa, dirigisse vèrs la forma tassa. Dins li autri lengas, avèm:

catalan

tassa

francés

tasse

alemand

tasse

castelhan

taza

italian

tazza

portugués

taça

                La forma taça seria mai coerenta taça, ma la forma tassa es coerenta en particulier embé lo catalan, la lenga-sòrre, e mai pròcha de l’etimologia.

TAN(T) & TANBEN / TAMBÈN

                J. TAUPIAC escriu dins son DICCIONARI DE MILA MOTS, p. 334, à la rubrica « tant »:

                « Davant un adjectiu o un autre advèrbi s’emplega la fòrma tant quand lo mot que seguís comença per una vocala e la fòrma tan, que se ditz [‘ta] quand comença per una consonanta. Dins tot autre cas s’emplega tant. »

                E dona, entre autres exemples: tan viste, tant aimables. En soma, tant s’escriu: tan = [’ta] ò tant = [’tant], en foncion de la sieu prononciacion e dau mòt que vèn après.

                Aqueu biais de destriar es en contradiccion m’un principi de basa de la grafia alibertina, qu’a eliminat, per exemple, la distincion felibrenca qu’avèm en provençau per lo mot nuèch: cresi pas que vendria à l’idea d’un occitanista provençau d’escriure lo jorn e la nuè / la nuèch e lo jorn, e mai se la prononciacion de nuèch laissa perdre lo –CH dins la promiera expression!

                Doncas, tant coma escrivèm lo jorn e la nuèch / la nuèch e lo jorn, devèm escriure tant totjorn m’au sieu –T final.

                Aquò paua pi lo problema de tanben (= [ta’be]). En niçard coma en provençau, tant + ben ([’taŋ] + [’bεŋ]) = [ta’bεŋ]. La grafia melhora es tambèn, qu’a en mai d’aquò lo meriti de la parentèla m’au castilhan también e m’au catalan també e m’au portugués também.

TERRAÇA / TERRASSA

                Coma per taça e tassa, li a dins lu diccionaris una esitacion entre terraça e terrassa. Se regarjam dins d’autri lengas, avèm per exemple:

francés

terrasse

catalan

terrassa

alemand

terrasse

italian

terrazza

portugués

terraço

                L’italian e lo portugués nos meneríon à terraça. Ma lu autres exemples nos ménon à preferir terrassa.

TG dins DOTGE, TRETGE, SETGE

                En occitan, à costat dei formas dotze, tretze, setze, s’atròvon de formas ont avèm –G- en plaça de –Z-; es lo cas en particulier en provençau.

                Lo diccionari francés/provençau de ROURRET dona dotge, tretge, setge, coma fa ALIBÈRT (GRAMATICA, p. 30, paragrafe 45: « Las grafias (…) trege, doge, son donc condemnablas »). Ma lo Diccionari francés/provençau e la Gramatica dau CREO-Provença dónon doge, trege, sege.

                Lo principi de basa de la grafia classica es clar:

-G- latin dona –G- occitan: vertigo  vertige, religionem  religion

-D- + vocala + -C- e –T- + vocala + -C- dau latin (amb accent tonic just avant lo –T- ò lo –D-) dónon –TG- en occitan:

viaticum  viatge

medicus  metge

                Per lu nombres que n’interèssson, avèm doncas:

duodecim  dotge

tredecim  tretge

sedicim  setge

TÒRNI ò TORNI?

                Un pauc coma per fòrma / forma, devèm dire tòrni, m’una vocala tonica dubèrta, ò torni, m’una vocala tonica barrada?

                Que n’en díon lu libres?

Per lo Diccionari dau CREO-Provença, tornar es un vèrbo à alternança vocalica: ieu tòrni, nautres tornam. E aquò es precisat dins la Gramatica dau meme CREO (mai recenta), dont lo vèrbo es donat dins una tièra de vèrbos que poàdon acceptar li doi solucions: tòrni mé diftongason dau Ò, presentat coma forma majoritària, e torni.

B. GIELY¹, eu, dona unicament la forma à vocala barrada, torni.

Per completar l’informacion per lo provençau, cau anar vèire dins MISTRAL: dona torna coma forma generala, tòrne per lo lengadocian, e toèrni per lo marselhés.

SAUZET & UBAUD dónon torni coma forma majoritària (escricha en gras dins lo lexic final) e tòrni coma forma segondària.

Alora, que causir?

La règla de basa es ben conoissuda: cau cercar dins la familha dau vèrbo d’autres mòts mé la mema accentuacion e vèire s’an un Ò (eventualament diftongat) ò un O. Ensinda, avèm tocar/la tòca/ieu tòqui, ma donar/un don/ieu doni.

Se volèm seguir estrechament la règla, avèm doncas tornar/lo torn/ieu torni. Ma causir exclusivament aquesta forma e laissar perdre la forma à vocalisme dubèrt alora qu’es ben viva, aquò es de normalisacion lingüistica. E sabètz cen que l’autor d’aquesti linhas n’en pensa.

¹ GRAMMAIRE DU VERBE PROVENÇAL, Prouvènço d’aro, 1995.

TRAMETRE / TRANSMETRE

La question s’es pauada de saupre se l’occitan deu emplegar transmetre (que d’unu considèron coma un francisme) ò trametre.

Lo latin classic avia transmittere, ma una confusion entre lu prefixes tra- e trans- faguèt nàisser una forma tramittere, que pilhèt lo dessobre sus la forma classica.

Es aqueu tramittere qu’a donat trametre en occitan medieval :

« A la gensor del mon aus ma chanso trametre »

(G. de S. Leidier)

Ma li lengas neolatini, coma sovent, an tornat crear una forma sabenta. Ensinda, lo francés a transmettre, l’italian trasmettere, lo castilhan transmitir. E l’occitan a transmetre ([tras’metre]).

Li doi formas an doncas la sieu legitimitat:

Trametre : forma populària de la lenga classica, encara presenta dins la lenga modèrna.

Transmetre : forma sabenta, mai espandida au jorn d’encuèi.

TRISTESA / TRISTESSA

Un « especialista indefugible » (que tèn absoludament à demorar anonime – es lo sieu drech !) mi sostenia un còup que si deu escriure –ESA, à l’encòup per respectar la lenga medievala e per analogia m’ai autri lengas latini, en particulier l’espanhòu e l’italian. Alora, ai cercat:

Francés: -ESSE prononciat [εs(Ø)]

Catalan: -ESA prononciat [eza]

Gascon: -ESSA prononciat [eso]

Occitan medieval:

-EZA prononciat [eza], ma finda (leu) :

-ESSA prononciat [esa],

-ECHA prononciat [e∫a]/[ea].

E lo poeta Raimon FERAUD (fin dau s. XIII, debuta dau s. XIV) confonde generalament -S- e -Z- dins una prononciacion segurament mejana que porria ben èstre aquela de l’espanhòu [].

Italian : - EZZA prononciat [ettsa]

Espanhòu : - EZA prononciat normalament [ea] en castilhan, es à dire m’una consonanta intermediària entre [s] e [z], ma [esa] en Andalosia e en Amèrica dau Sud.

Occitan parlat actual : generalament, quaucu mòts mai rares coma la solesa per la solitud(a) an conservat [eza]/[ezo], mai [esa]/[eso] es la prononciacion frequenta.

                En realitat, se rasonam en tèrmes de coerença panlatina, devèm admetre sensa esitar la forma tristessa (e perqué pas tristeça, que seria mai coerent mé l’etimologia e li lengas vesini?), ambé [s], e dire que tristesa mé [z] es una forma sabenta ò leterària (ò un arcaïsme, ò un catalanisme).

UCRAINA / UCRAÏNA

La mieu formacion d’italianista mi fa anar pusleu vèrs la forma italiana Ucraina, e non vèrs aquela catalana Ucraïna.

Pura, la forma originala es Україна [ukrɑˈjinɑ]. Doncas, pas de dubi possible: devèm ben escriure Ucraïna.

VERNIÇ / VERNÍS

                Lu diccionaris occitans retènon largament (esquasi exclusivament) la formas vernís (e, de segur, vernissar, envernissar, etc.). Pura, aquela forma non convèn d’un ponch de vista etimologic.

                Se fèm un pauc lo torn, vaquí cen que trovam:

Catalan

vernís

1249; del b. ll. veronice, i aquest, del b. gr. Beroníkē (o Bereníkē), ciutat líbia (avui Bengasi), d’on es creia que procedien els vernissos, i aquest, probablement del sànscrit varnikã 'pintura'¹

Castilhan

barniz

Italian

vernice

Portugués

verniz / barniz

LEVY

vernisar (en si sovenent que –s- si di en occitan medieval coma –ss-)

BARTSCH

vernitz

RAYNOUARD

vernitz, vernís, vernissar.

CREO Provença

vernís / bernís

ESCOMESSA

verniç / barniç

LAVALADA

vernis

CASTELLANA

vernis, vernissà, vernissaire, vernissura.

MISTRAL

vernis, ...

LO VÈRB OCCITAN

vernissar

                Cau notar que, se lo DICCIONARI dau CREO (francés-provençau) nòta vernís, aqueu de l’Escomessa (provençau-francés), a corregit en verniç.

E l’etimologia, tala coma es precisada aquí sobre per lo catalan, deu menar à verniç, verniçar, etc., dins la drecha linha dau vernitz medieval (Girart de Rossilhon) e en conformitat m’au castilhan, m’au portugués e mé l’italian.

Doncas, cau privilegiar la forma etimologica verniç, sensa laissar perdre la forma d’usatge larg vernís.

¹ ENCICLOPÈDIA CATALANA.

VOCALA DUBÈRTA EN SILLABA ATÒNA

                Per un grand nombre de vèrbos, l’occitan a una dubertura vocalica (que pòu menar à la diftongason)  en posicion tonica e una barradura en defoara de l’accent:

prestar [pres’ta] / ieu prèsti [’prεsti]

tocar [tu’ka] / ieu tòqui [’tki]

durmir [dyr’mi] / ieu duèrmi [’dεrmi]

                L’accent pòu èstre escrich en defoara de l’accent tonic principal dins lu mòts compauats:

un cèrca-garrolha [sεrkaga’rujo]

                Es especialament vèr per lu advèrbis, analiticament formats de doi mòts que cadun garda lo vocalisme:

Fòrt, fòrtament¹

                Au futur, avèm tocarai, durmirai, etc., ma pas en niçard, dont si consèrva la dubertura:

[tke’raj], [dчεrme’raj], [pwarte’raj],

ma pas [tuke’raj], [dyrmi’raj], [purte’raj].

La notacion duermerai, poarterai paua pas de problema, ma *tòquerai es en contradiccion mé la règla generala. Devèm doncas admetre toquerai tot en precisant dins lu cors e li Gramàticas la particularitat aquí-sobre presentada. E, après tot, s’aquò mena à alinhar un jorn ò l’autre la prononciacion niçarda sus la règla generala, cu s’en planherà ?

NB: lo meme problema de radical, de segur, si paua au condicional.

¹ Foart, foartament en niçard.

ZÈRO / ZERO

                L’italian a [’dzεro] e lo francés [ze’ro].

                Se consideram que lo mòt nos vèn dau francés, lo devèm prononciar à la francesa e escriure zerò.

                Pura, estent que lo mot es passat de l’arabe ai lengas latini, versemblablament, au travèrs de l’italian, tant vauria conservar la prononciacion italiana dau –O e escriure zèro.

                Es de notar que MISTRAL nos ajuda pas gaire, vist que dona solament zèro/izèro, ma zerò dins la citacion…

ZOO

L’italian escriu zoo, que pronóncia [’dzo].

Lo francés escriu zoo, que pronóncia [zo’o] ò [’zo]

L’anglés escriu zoo, que pronóncia [’zu]

Se l’occitan pronóncia [’zoo]/[’zo] (accentuacion sus lo promier O, coma lo grèc zóon), lu principis de la grafia classica perméton pas d’escriure fedelament un mòt coma aquò.

La solucion melhora es d’emplegar la forma zoo, coma fan ja li autri lengas çai-sobre m’una varietat de prononciacions possibli: [’zoo], [’zo], [’zo], [zo’o].

BIBLIOGRAFIA ESSENCIALA

REVISTAS, PREMSA:

LA BELUGA (revista dau Centre Culturau Occitan – País Niçard)

LO GAI SABER

ÒC

LO CONVISE

RECLAMS

AQUÒ D’AQUÍ

OCCITANS! (ANEM OCCITANS!)

MESCLUM (LA MARSEILLAISE)

OBRATGES SOBRE L’OCCITAN:

ALIBÈRT (L.) DICTIONNAIRE OCCITAN-FRANÇAIS, IEO.

ALIBÈRT (L.) GRAMATICA OCCITANA, C.E.O.

CASTELLANA (G.) DICTIONNAIRE FRANÇAIS - NIÇOIS, Serre Editeur.

CASTELLANA (G.) DICTIONNAIRE NIÇOIS - FRANÇAIS, Serre Editeur.

COMISSION INTERNACIONALA PER LA NORMALIZACION LINGUÍSTICA DE L’OCCITAN ALPIN, NÒRMAS ORTOGRÀFICAS, CHAUSIAS MORFOLÒGICAS E VOCABULARI DE L’OCCITAN ALPIN ORIENTAL, Regione Piemonte – Espaci Occitan – Comunità Montana Valle Maira, Coni, 2088.

COUPIER (J.) DICTIONNAIRE FRANÇAIS-PROVENÇAL, Association du Dictionnaire Français-Provençal – Edisud.

FETTUCCIARI (J.), MARTIN (G.), PIETRI (J.), DICTIONNAIRE PROVENÇAL-FRANÇAIS, L’Escomessa & CREO Provença.

HONNORAT, DICTIONNAIRE PROVENÇAL-FRANÇAIS.

LAVALADA (I.) DICTIONNAIRE FRANÇAIS-OCCITAN, PULIM, 1997.

LAVALADA (I.) DICTIONNAIRE OCCITAN-FRANÇAIS, LUCIEN SOUNY, 1999.

LEBRE (E.), MARTIN (G.), MOULIN (B.), DICTIONNAIRE DE BASE FRANÇAIS-PROVENÇAL, CREO Provença.

MEYER-LÜBKE (W.) ROMANISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH, Carl Winter – Universitatsverlag, Heidelberg, 1972.

MISTRAL (F.) TRESOR DÓU FELIBRIGE, CPM Marcel PETIT.

RAPIN (C.) DICCIONARI Francés-Occitan, Institut d’Estudis Occitans – Escola Occitana d’Estiu.

RAYNOUARD (F.-J.-M.) LEXIQUE ROMAN, LACOUR, 1996.

ROURRET (R.) DICTIONNAIRE FRANÇAIS-OCCITAN (Provençal), Lacour, 1999.

SUMIEN (D.) PRECONIZACIONS DEL CONSELH DE LA LENGA OCCITANA in LINGÜISTICA OCCITANA, NUMÈRO 6, DECEMBRE DE 2007,.

TOSCANO (R.) CRONICAS SOBRE LA LENGA, IDECO, 2004.

TOSCANO (R.) GRAMÀTICA DAU NIÇARD, Pyrémonde / Princi Negue, 2007.

UBAUD (J.) DICCIONARI ETIMOLOGIC, GRAMATICAL E MORFOLOGIC DE L’OCCITAN, Trabucaire, 2011.

VILAREM (S.), CIRAVEGNA (B.), CASERIO (J.-L.), LEXIC FRANÇAIS/ROQUEBRUNOIS, SAHM, 1998.

AUTRI LENGAS:

ZINGARELLI (N), VOCABOLARIO DELLA LINGUA ITALIANA, Zanichelli, 2001.

LAROUSSE Espagnol-français.

LAROUSSE étymologique.

PETIT ROBERT

TRÉSOR INFORMATISÉ DE LA LANGUE FRANÇAISE

CANTEL (R.), PRÉCIS DE GRAMMAIRE PORTUGAISE, Librairie Vuibert, 1977.

ENSENHADOR

MES EN FORMA

lo 17 de junh dau 2024

NB : Lo present obratge non es estampat, es solament presentat dins la sieu forma à la data indicada; es en perpetuala elaboracion.